ΝΟΜΙΚΟΙ ΚΑΙ ΗΘΙΚΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΩΣ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ

 

Από την : Αίθρα-Βαλεντίνα Αντωνιάδου

Ζώντας σε μια κοινωνία που συνεχώς μεταβάλλεται, δεν είναι δύσκολο να εντοπίσουμε ποια είναι εκείνα τα στοιχεία, τα οποία αναπροσαρμόζουν τα βασικά της χαρακτηριστικά και επηρεάζουν φυσικά την ανθρωπότητα ανά τους αιώνες. Η ραγδαία ανάπτυξη της βιοχημείας, της γενετικής και της βιοτεχνολογίας, οι σπουδαίες τεχνολογικές εξελίξεις και η διάδοση της γνώσης είναι μερικά από αυτά τα στοιχεία που μεταβάλλουν τα δεδομένα της κοινωνίας. Παράλληλα, οι σύγχρονες μέθοδοι των ιατροβιολογικών επιστημών αντιμετωπίζουν προβλήματα, όπως την υπογονιμότητα και τη στειρότητα, αποσυνδέοντας την ερωτική επαφή από την αναπαραγωγή, παρέχοντας έτσι ελπίδα σε χιλιάδες ανθρώπους να αποκτήσουν απογόνους, μια δυνατότητα που η φύση τους στέρησε. Ωστόσο, οι μέθοδοι της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής αντιμετωπίζονται με δυσπιστία και εγείρουν τόσο ηθικά όσο και νομικά ζητήματα, παρά το γεγονός ότι σήμερα ένα μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού οφείλει την ύπαρξή του σε κάποια από αυτές.

Αξίζει να αναφέρουμε ότι, σύμφωνα με έρευνες, εκτελούνται στην Ελλάδα περίπου 12.000 προσπάθειες ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής ετησίως, εκ των οποίων ένα ποσοστό 40% είναι επιτυχείς. Συνεπώς, τα παιδιά υπολογίζονται περίπου σε 4.800. Αυτοί οι αριθμοί δικαιολογούν τόσο το επίμονο ενδιαφέρον των νομικών, οι οποίοι προσπαθούν να προσεγγίσουν το φαινόμενο αυτό από διαφορετικές οπτικές γωνίες, όσο και την τεράστια προσπάθεια του νομοθέτη να οριοθετήσει τη λειτουργία των κέντρων ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, αλλά και να διασφαλίσει αυτή τη νέα μορφή δημιουργίας οικογένειας.

Ως μέθοδοι υποβοηθούμενης αναπαραγωγής ή αλλιώς τεχνητής γονιμοποίησης ονομάζονται όλοι οι δυνατοί τρόποι απόκτησης τέκνων με τεχνητές ιατρικές μεθόδους, που έχουν ανακαλυφθεί, αλλά και όσες θα ανακαλυφθούν στο μέλλον.

Σύμφωνα με την Ιατρική επιστήμη αυτοί είναι:

  • η τεχνητή σπερματέγχυση: πρόκειται για μια ειδική αλλά απλή σχετικά διαδικασία κατά την οποία τοποθετείται στη μήτρα της γυναίκας, επεξεργασμένο και προετοιμασμένο σπέρμα.
  • η εξωσωματική γονιμοποίηση: είναι μια διαδικασία που συνίσταται στη γονιμοποίηση του ωαρίου στον εργαστηριακό χώρο, έξω δηλαδή από το σώμα της γυναίκας.
  • η μικρογονιμοποίηση: στην εν λόγω διαδικασία ο γιατρός εισάγει ένα σπερματοζωάριο μέσα στο ωάριο με τη χρήση μιας μικροβελόνας στο εργαστήριο.
  • η παρένθετη μητρότητα: στη συγκεκριμένη διαδικασία μια γυναίκα αναλαμβάνει να κυοφορήσει το παιδί για ένα ζευγάρι, το οποίο δεν μπορεί να αποκτήσει τέκνα, επειδή η γυναίκα δεν μπορεί να κυοφορήσει.
  • η αναπαραγωγή post mortem: η εν λόγω πρακτική συνίσταται στη διατήρηση γαμετών ή εμβρύων (μετά από τη διαδικασία της εξωσωματικής γονιμοποίησης) και στη μεταφορά τους στη μήτρα ύστερα από το θάνατο του ενός δότη.

Η διάκριση που ακολουθεί, ωστόσο, η νομική επιστήμη είναι διαφορετική και αυτό, διότι έγκειται στη νομοθετική ρύθμιση και όχι στις ιατρικές μεθόδους. Συνεπώς, μπορούμε να διακρίνουμε σε:

  • επιτρεπόμενη και μη επιτρεπόμενη γονιμοποίηση.
  • εν ζωή και μεταθανάτια γονιμοποίηση.
  • γονιμοποίηση ζεύγους συζύγων και γονιμοποίηση άγαμης γυναίκας.
  • ομόλογη και ετερόλογη γονιμοποίηση.

 

Τα περισσότερα ζητήματα ανακύπτουν στο τελευταίο ζεύγος μεθόδων και πιο συγκεκριμένα στην ετερόλογη. Για να κατανοήσουμε, όμως, τους εν λόγω προβληματισμούς, θα ήταν σκόπιμο να εξηγήσουμε πρώτα τις συγκεκριμένες έννοιες. Ομόλογη είναι η εξωσωματική γονιμοποίηση που γίνεται από τη χρήση ωαρίων και σπερματοζωαρίων από το ενδιαφερόμενο ζευγάρι. Από την άλλη πλευρά, ετερόλογη είναι η διαδικασία κατά την οποία το γενετικό υλικό του άνδρα ή της γυναίκας ή ακόμη και των δύο δεν προέρχεται από το ενδιαφερόμενο ζεύγος. Μπορούμε, λοιπόν, να διακρίνουμε την εξωσωματική γονιμοποίηση σε :

  • τεχνητή γονιμοποίηση από δότη σπέρματος.
  • τεχνητή γονιμοποίηση με παρένθετη μητέρα, η οποία διακρίνεται περαιτέρω σε πλήρη και μερική υποκατάσταση.

Η νομοθεσία, προσαρμοζόμενη στις ανάγκες της πολιτείας και των πολιτών, κλήθηκε να επιλύσει προβλήματα που ανέκυψαν σχετικά με τους συγγενικούς δεσμούς, που δημιουργούνται ανάμεσα στα παιδιά και στα άτομα που προσφεύγουν στις μεθόδους υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Πολλοί νομικοί προβληματίστηκαν για το αν το παιδί μπορεί να αναπτύσσει συγγενικές σχέσεις με τα άτομα, από τα οποία προέρχεται γονιδιακά ή με τους κοινωνικούς του γονείς.

Πατρότητα

Όπως ορίζει το ισχύον δίκαιο, πατέρας του τέκνου θεωρείται ο σύζυγος της μητέρας, εφόσον το τέκνο γεννήθηκε κατά τη διάρκεια του γάμου ή μέσα σε τριακόσιες ημέρες από τη λύση ή την ακύρωσή του (άρθρο 1465 ΑΚ). Αν, όμως, το τέκνο γεννήθηκε μετά την τριακοσιοστή ημέρα από τη λύση ή την ακύρωση, η απόδειξη της πατρότητας του συζύγου βαρύνει εκείνον που την επικαλείται.

Ο θεσμός της πατρότητας, ωστόσο, περιπλέκεται όταν η απόκτηση τέκνου οφείλεται σε μέθοδο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, είτε πρόκειται για ομόλογη είτε για ετερόλογη. Αν το ζευγάρι έχει συνάψει γάμο, τότε το τεκμήριο καταγωγής από γάμο ισχύει, ανεξάρτητα από το αν χρησιμοποιήθηκε κάποια μέθοδος υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Αν το παιδί γεννήθηκε ύστερα από το θάνατο του συζύγου με μεταθανάτια τεχνητή γονιμοποίηση, θεωρείται και πάλι τέκνο γεννημένο σε γάμο, εφόσον υπάρχει η απαιτούμενη κατά το άρθρο 1457 ΑΚ δικαστική άδεια. Αν, όμως, η τεχνητή γονιμοποίηση έγινε μετά το θάνατο του συζύγου, παρά την έλλειψη δικαστικής άδειας, τότε απαιτείται απόδειξη της πατρότητας. Συμπληρωματικά με τις παραπάνω διατάξεις, η δεύτερη παράγραφος του άρθρου 1471 ΑΚ ορίζει: «Την πατρότητα αποκλείεται να προσβάλουν: 1. ο σύζυγος της μητέρας, αν αυτός αναγνώρισε ότι το τέκνο είναι δικό του πριν γίνει αμετάκλητη η απόφαση για την προσβολή, 2. οποιοσδήποτε από τους δικαιούχους που αναφέρονται στο άρθρο 1469, αν ο σύζυγος συγκατατέθηκε στην υποβολή της συζύγου του σε τεχνητή γονιμοποίηση.». Η προσθήκη αυτή, λοιπόν, φανερώνει ακριβώς την έντονη παρουσία της αρχής της κοινωνικοσυναισθηματικής συγγένειας που διακατέχει τις διατάξεις που αφορούν την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Είναι, συνεπώς, προφανές ότι καθοριστικό στοιχείο για τη δημιουργία του δεσμού της πατρότητας αποτελεί η συναίνεση είτε του συζύγου είτε του μόνιμου συντρόφου. Αν αυτή η συναίνεση δεν υφίσταται, ο σύζυγος μπορεί να προσβάλει την πατρότητα, ενώ ο σύντροφος δε θεωρείται ότι προχώρησε σε αυτόματη εκούσια αναγνώριση.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το ζήτημα της πατρότητας σε περίπτωση χρήσης σπέρματος τρίτου δότη. Στην εν λόγω περίπτωση έχουμε τη σύγκρουση δύο δικαιωμάτων, από τη μία του δικαιώματος για ανωνυμία του δότη και από την άλλη του δικαιώματος του παιδιού να γνωρίζει την καταγωγή του. Υποστηρίζεται ότι αυτό το δικαίωμα του δότη έχει συνταγματικές προεκτάσεις στο άρθρο 9 παρ. 1 Συντ., το οποίο αναφέρεται στην προστασία της ιδιωτικής ζωής, καθώς ο δότης μπορεί να μην επιθυμεί να συνδεθεί με το παιδί. Από την άλλη πλευρά, η ανωνυμία αυτή ωφελεί και το ίδιο το παιδί και το ζευγάρι που το απέκτησε, δεδομένου ότι μια τέτοια αποκάλυψη θα διατάραζε την οικογενειακή γαλήνη και ηρεμία.

Σταθμίζοντας τις παραπάνω παραμέτρους, ο Έλληνας νομοθέτης τάχθηκε υπέρ της προάσπισης της ανωνυμίας, προστατεύοντας την ιδιωτική αυτονομία του δότη αλλά και των κοινωνικών γονέων που προσπαθούν να εξασφαλίσουν το καλύτερο για το παιδί. Αξίζει πάντως να αναφέρουμε ότι, σε αντίθεση με τη δική μας νομοθεσία, άλλες χώρες της Ευρώπης αλλά και η Αυστραλία έχουν προχωρήσει σε σημαντικές νομοθετικές πρωτοβουλίες, ώστε να δίνεται η δυνατότητα στα παιδιά μετά από μια ορισμένη ηλικία, συνήθως όταν το παιδί γίνει 18 ετών, να μαθαίνουν την ταυτότητα του δότη σπέρματος. Τέλος, ιδιαίτερο ενδιαφέρουν παρουσιάζουν περιπτώσεις ομόφυλων ζευγαριών (κυρίως γυναικών), οι οποίες επιθυμούν να κυοφορήσουν φυσιολογικά και για αυτό καταφεύγουν στη λύση του δότη. Οι σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ δότη και τέκνου ποικίλλουν. Άλλοτε, ο δότης επιλέγει να έχει μια πιο στενή σχέση με το παιδί, είτε σαν βιολογικός πατέρας είτε σαν θείος, διατηρώντας έτσι μια απόσταση και άλλοτε δεν επιθυμεί να έχει καμία απολύτως επαφή. Ωστόσο, στην Ελλάδα το φαινόμενο αυτό δεν είναι ιδιαίτερα σύνηθες ακόμη.

Μητρότητα

Ζητήματα σχετικά με τη μητρότητα δημιουργούνται στην περίπτωση της παρένθετης μητέρας, δεδομένου ότι με βάση τον Αστικό Κώδικα  η συγγένεια του τέκνου με τη μητέρα του συνάγεται από τη γέννηση (άρθρο 1463 ΑΚ). Ωστόσο, ο ίδιος ο νομοθέτης, παρατηρώντας τις αλματώδεις εξελίξεις της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και θεσμοθετώντας το επιτρεπτό της παρένθετης μητρότητας, προχώρησε στη δημιουργία ενός δεσμού συγγένειας, ο οποίος βασίζεται στην ιδιωτική βούληση και συμφωνία. Στην περίπτωση όπου έχει χρησιμοποιηθεί παρένθετη μητέρα, επειδή η γυναίκα που επιθυμούσε να τεκνοποιήσει δεν μπορούσε να κυοφορήσει, μητέρα τεκμαίρεται η δεύτερη, αφού προηγουμένως έχει λάβει σχετική δικαστική άδεια και έχουν τηρηθεί όλοι οι όροι του άρθρου 1458 ΑΚ.  Η διάταξη αυτή, στηριζόμενη στην αρχή της κοινωνικοσυναισθηματικής συγγένειας, εισάγει μια καινοτόμα εξαίρεση στον κανόνα (άρθρο 1463 ΑΚ). Ωστόσο, το τεκμήριο της μητρότητας είναι μαχητό. Η αγωγή μπορεί να ασκηθεί στο αρμόδιο Μονομελές Πρωτοδικείο, είτε από την κυοφόρο, σε περίπτωση που αλλάξει γνώμη και θελήσει να κρατήσει το παιδί, είτε από την τεκμαιρόμενη μητέρα. Συνεπώς, η εν λόγω διάταξη δίνει τη νομική διέξοδο στις δύο γυναίκες να ανατρέψουν το κριτήριο της μητρότητας, στην περίπτωση που η αρχική τους βούληση αντιστραφεί. Ωστόσο, πρέπει να τονίσουμε ότι την ανατροπή του τεκμηρίου της μητρότητας ακολουθεί η ανατροπή του τεκμηρίου της πατρότητας, δεδομένου του παρακολουθηματικού του χαρακτήρα. Τέλος, αξίζει να αναφέρουμε, ότι στην περίπτωση που έχει γίνει χρήση ωαρίων τρίτης ανώνυμης δότριας, η γυναίκα αυτή δε δικαιούται να ασκήσει προσβολή, δεδομένης της μυστικότητας που διακατέχει τη λήψη ωαρίου από Τράπεζα Κρυοσυντήρησης.

Προβλήματα ανακύπτουν, ωστόσο, και στην περίπτωση κατά την οποία η τεχνητή γονιμοποίηση πραγματοποιήθηκε χωρίς τη συναίνεση της κυοφόρου γυναίκας ή χωρίς τη δικαστική άδεια. Και στις δύο περιπτώσεις, μητέρα του τέκνου θεωρείται αυτόματα η γυναίκα που το γέννησε. Σε κάθε περίπτωση, όμως, οι δύο γυναίκες έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν την οδό της υιοθεσίας, εάν το επιθυμούν. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι περιπτώσεις, όπου ζεύγος ομόφυλων ανδρών επιλέγει τη λύση της παρένθετης μητέρας για να αποκτήσει παιδί. Στην Αμερική, το σενάριο αυτό είναι ιδιαίτερα διαδεδομένο και υπάρχουν πάρα πολλές σχετικές αποφάσεις. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι σε ορισμένες πολιτείες είναι δυνατό στο πιστοποιητικό γέννησης του παιδιού να αναγραφεί στο όνομα του πατέρα το ένα όνομα του άνδρα και στο όνομα της μητέρας (με την κατάλληλη διαδικασία) το όνομα του άλλου άνδρα. Μια τέτοια πρακτική σίγουρα δημιουργεί σε ορισμένους από εσάς ποικίλα ερωτήματα, ίσως και ενστάσεις, για το αν αυτοί οι άνθρωποι είναι ή όχι οι σωστοί γονείς. Το ερώτημα αυτό, ωστόσο, θα το αφήσω αναπάντητο.

Συμπερασματικά, λοιπόν, και με βάση όλα τα παραπάνω διαπιστώνουμε ότι οι νομοθέτες προσπάθησαν και συνεχίζουν να προσπαθούν να οριοθετήσουν όσο πιο αυστηρά γίνεται τις νέες εφαρμόσιμες πρακτικές της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Διαφορετικά, αν η βιοτεχνολογία είχε αναπτυχθεί ανεξέλεγκτα, θα ήταν δυνατή η δημιουργία παιδιών «κατά παραγγελία», δηλαδή με τα μορφολογικά, διανοητικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά που θα ικανοποιούσαν τις προδιαγραφές και τις επιθυμίες των γονέων. Μια τέτοια πρακτική, όμως, μόνο την ανισότητα θα μπορούσε να προκαλέσει. Αντίθετα, σήμερα, ο νομοθέτης προσπαθεί να εξασφαλίσει σε κάθε άνθρωπο την ίδια δυνατότητα να αποκτήσει απόγονο, παρουσιάζοντας σαν λύτρωση την επιλογή μίας μεθόδου υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Όπως είχε αναφέρει και ο γερμανός φιλόσοφος Jürgen Habermas: «Δεν έχω την εντύπωση ότι έχουμε βρει τις σωστές λύσεις και τελικές αποφάσεις στα ηθικά προβλήματα που δημιουργούν η βιοτεχνολογία και η ιατρική. Εκείνο που γνωρίζουμε μόνο είναι ότι η ίδια η βιολογία δεν μπορεί να μας τις αποκαλύψει.».

 

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s