Σχολιαζοντας ενα…καυτο θεμα! Ο Νομος για την αποτεφρωση.

Από τις: Κωνσταντίνα Αργείτη, Λασκαρίνα Λιακάκου

Η καύση των νεκρών, ένα ζήτημα που διχάζει την ελληνική κοινωνία για πολλές δεκαετίες, επανήλθε στο προσκήνιο την 21η Φεβρουαρίου 2016 με το Ν. 4368/2016. Όμως, πριν επεκταθούμε στην επισκόπηση της πρόσφατης νομοθεσίας, είναι σκόπιμο να αναρωτηθούμε τι ίσχυε στο παρελθόν.

Στην Ελλάδα το θέμα της καύσης των νεκρών έθεσε για πρώτη φορά το 1987 ο τότε δήμαρχος Αθηναίων, κ. Μιλτιάδης Έβερτ, με επιστολή που έστειλε στην Ιερά Σύνοδο χωρίς να υπάρξει κάποιο αποτέλεσμα. Ακολούθησαν συζητήσεις το έτος 1992 με πρωτοβουλία του Υπουργείου Παιδείας, ενώ ουσιαστική εξέλιξη πραγματοποιήθηκε το 1998, όταν ομάδες πολιτών και ιδιαίτερα ο Σύνδεσμος Καύσης Νεκρών Προσώπων, κατέθεσαν δύο νομοθετικές προτάσεις προκειμένου να επιτραπεί η αποτέφρωση σε άτομα που δεν ανήκαν στο χριστιανικό ορθόδοξο καθεστώς.

Το ζήτημα επανήλθε με αφορμή την ψήφιση του Ν. 3448/2006 περίπου έναν αιώνα αργότερα σε σχέση με τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες (ενδεικτικά: Βρετανία: 1884, Γαλλία: 1887, Γερμανία: 1934, Ισπανία: 1945). Eν προκειμένω, ο νόμος όριζε απλώς ότι επιτρέπεται η αποτέφρωση νεκρών ημεδαπών ή αλλοδαπών των οποίων οι θρησκευτικές πεποιθήσεις επέτρεπαν τη μετά θάνατο αποτέφρωση. Ωστόσο, δεν μπορούσε να εφαρμοστεί όσο η νομοθεσία δεν εξειδίκευε τους όρους ίδρυσης ενός αποτεφρωτηρίου. Όπερ και εγένετο με το Ν. 4277/2014 που όρισε ότι τα αποτεφρωτήρια μπορούν να χωροθετηθούν σχεδόν παντού, εκτός από οικιστικές περιοχές. Παρέμεινε όμως ως περιορισμός η έγκριση της ίδρυσης και λειτουργίας των αποτεφρωτηρίων από τους δήμους, οι οποίοι αποδείχθηκαν επιρρεπείς στις αντιδράσεις της Εκκλησίας. Μοναδική λύση, λοιπόν, για όποιον επιθυμούσε να αποτεφρωθεί μετά θάνατον αποτελούσε η αποστολή της σορού στο εξωτερικό.

Πλέον, με βάση το άρθρο 15 του Ν. 4368/2016, ορίζεται ότι «κάθε φυσικό πρόσωπο, εφόσον το επιθυμεί, μπορεί ελεύθερα με ρητή, χωρίς όρο ή αίρεση, δήλωσή του ενώπιον συμβολαιογράφου να ορίσει τον τύπο της τελετής της κηδείας του και τον τόπο ενταφιασμού του. Με την ίδια δήλωση ορίζονται τα πρόσωπα, συγγενικά ή μη, που θα εκτελέσουν την επιθυμία του, τα οποία με σχετική δήλωσή τους στο ίδιο συμβολαιογραφικό έντυπο, αποδέχονται τη δήλωση του προσώπου και αναλαμβάνουν την υποχρέωση να την εκτελέσουν. Ακόμα, κατόπιν τήρησης του ανωτέρω τύπου και έλλειψης αντίθεσης της επιθυμίας του θανόντος στα χρηστά ήθη και στους κανόνες δημόσιας τάξης και υγιεινής τα αρμόδια όργανα ή υπηρεσίες που επιμελούνται της ταφής του νεκρού, οφείλουν να συμμορφώνονται στη διατυπωθείσα επιθυμία του θανόντος χωρίς οποιαδήποτε άλλη προϋπόθεση ή διαδικασία, ακόμη και αν εναντιωθούν συγγενείς οποιουδήποτε βαθμού».

Περαιτέρω, ρυθμίζεται η διαχείριση της τέφρας στο άρθρο 92 συμπληρώνοντας το άρθρο 49Α του Ν. 4277/2014. Συγκεκριμένα, η τεφροδόχος δύναται να τοποθετηθεί σε ειδικό χώρο φύλαξης (τεφροφυλάκιο) εντός του Κέντρου Αποτέφρωσης Νεκρών (Κ.Α.Ν.) ή εντός του κοιμητηρίου ή να ενταφιασθεί σε υπάρχον κοιμητήριο. Ακόμη, δύναται να εγκαταλειφτεί ελευθέρως στη θάλασσα, σε απόσταση τουλάχιστον 1,5 ναυτικού μιλίου από την ακτή ή να αποτεθεί σε κάποιο χώρο ενθύμησης εντός του Κ.Α.Ν. (σιντριβάνι ή ανθόκηπο) ή σε υπαίθριο χώρο εκτός κατοικημένης περιοχής ή στη θάλασσα. Παράλληλα, παρέχεται δυνατότητα στους συγγενείς του θανόντος να αποφασίζουν για τη διαχείριση της τέφρας ενώ σε περίπτωση αδυναμίας πραγματοποίησης της βούλησης του θανόντος αποφαίνεται ο αρμόδιος Εισαγγελέας.

 

Με μια πρώτη ανάγνωσή του, ο νόμος του 2016 παρουσιάζεται να συνάδει τόσο με το Σύνταγμα όσο και με τις Διεθνείς Συνθήκες. Ειδικότερα, δεν προσβάλλει τη θρησκευτική ελευθερία, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 13 Συντ., δηλαδή ως θρησκευτική  πεποίθηση και άσκηση της λατρείας. Ουσιαστικά οποιοσδήποτε μπορεί να ζητήσει την αποτέφρωση του σώματός του μετά θάνατο, εφόσον επιβάλλεται από τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις ή η θρησκεία του το επιτρέπει. Παράλληλα, το άρθρο 5 Συντ., που αναφέρεται στην ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας του ατόμου, βρίσκει σημαντικό πεδίο εφαρμογής, καθώς η πολιτεία υποχρεούται να δώσει στο άτομο την ευκαιρία να διαθέσει ελεύθερα το σώμα του. Τέλος, πολύτιμα νομικά ερείσματα συνιστούν το άρθρο 18 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα αλλά και τα άρθρα 9 και 14 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Υπό μια διαφορετική οπτική γωνία, ο ψηφισθείς νόμος εγείρει, ομολογουμένως, πλήθος ερωτηματικών. Ως προς τα ερωτηματικά που ανακύπτουν, πρώτο είναι εκείνο σχετικά με τη στάση της Ορθόδοξης Εκκλησίας απέναντι στην αποτέφρωση, η οποία είναι κατηγορηματικώς αρνητική. Πολλοί οι λόγοι αυτής της αντίθεσης, με εφαλτήριο τη σύνδεση ανάμεσα στην καύση νεκρών και παγανιστικών, προχριστιανικών πρακτικών, καθώς και την πεποίθηση ότι με την καύση πραγματοποιείται ένα είδος άρνησης της σημασίας της σωματικής υπόστασης του ανθρώπου -η Εκκλησία υποστηρίζει την ενότητα σαρκίου και ψυχής, επομένως η αποτέφρωση αποτελεί ένα είδος ύβρεως-. Με το νέο νόμο ουσιαστικά απαιτείται από ιερείς με τα παραπάνω πιστεύω να πράξουν ενάντια στις πεποιθήσεις του δόγματός τους και κάτι τέτοιο σε μια δημοκρατική κοινωνία που προστατεύει το δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας προκαλεί, δικαίως, ενστάσεις και αντιδράσεις.

 

Ωστόσο, ο νόμος αυτός φαίνεται να δίνει παράλληλα λύσεις σε διάφορα ζητήματα πρακτικής και πνευματικής φύσεως. Αρχικά, δίνεται η δυνατότητα σε πλήθος ανθρώπων οι οποίοι ακολούθησαν τις ηθικές επιταγές του χριστιανικού δόγματος διατηρώντας χαλαρές ή ακόμα και χλιαρές σχέσεις με την Εκκλησία καθ’ εαυτή να διευθετήσουν το ζήτημα του θανάτου τους (όχι και από τις πιο χαρούμενες διαδικασίες) με οικονομικότερο τρόπο. Κατά γενική παρατήρηση, οι τιμές της αποτέφρωσης είναι πολύ πιο προσιτές άπαξ και γίνει κοινή πρακτική σε μία χώρα. Να ληφθεί υπ’ όψιν ότι με την ταφή στην Ελλάδα υπάρχει ένα μεγάλο πρόβλημα, οικονομικά και ψυχικά επώδυνο: με τη λήξη της τριετίας οι συγγενείς πρέπει να αποφασίσουν αν θα γίνει εκταφή ή αν θα συνεχιστεί η ενοικίαση του τάφου, μια ενοικίαση αρκετά δαπανηρή. Αν αποφασισθεί το πρώτο (και το αποφασισθεί ίσως παραπλανά ως προς τη δυνατότητα βούλησης) οι συγγενείς θα πρέπει να πληρώσουν την εκταφή και να έρθουν αντιμέτωποι με κόκαλα και σάπια σάρκα του ανθρώπου τους -αυτή είναι η καλή περίπτωση, διότι κάλλιστα μπορεί το σώμα να μην έχει αποσυντεθεί εντός τριετίας, και όπως καταλαβαίνουν οι αναγνώστες, το θέαμα δεν είναι ακριβώς χάρμα ιδέσθαι-. Ο θάνατος του ανθρώπου που αγαπάμε είναι κάτι που συνήθως προσπαθούμε να ξεπεράσουμε και το ισχύον σύστημα δε θα λέγαμε ότι βοηθά σε αυτή την προσπάθεια. Και μιας που η Εκκλησία κάνει λόγο για το αναξιοπρεπές της αποτέφρωσης ας φανταστεί ο καθένας μας τις δύο διαδικασίες και ας αποφανθεί τι φαντάζει αξιοπρεπέστερο: μια θέση πάνω από το τζάκι ή (το ευφάνταστα επονομαζόμενο) χωνευτήρι, όπου καίγονται τα κόκαλα μετά την εκταφή, εφόσον δεν τοποθετηθούν σε οστεοφυλάκιο.

 

Θα ρωτήσει κανείς: Γιατί εκταφή; Από πού και ως πού; Η απάντηση είναι αποκαρδιωτικά πρακτική. Τα κοιμητήρια στην Ελλάδα απλώς δεν έχουν χώρο και επικρατεί τεράστιος συνωστισμός. Τίθεται το ερώτημα, μήπως είναι προς το συμφέρον της θρησκευόμενης οικογένειας να τελέσει θρησκευτική κηδεία και εν συνεχεία αποτέφρωση, ώστε να ικανοποιήσει μεν τις επιταγές της πίστης της ως προς τύπο και ουσία αλλά και να αποφύγει την προαναφερθείσα βάρβαρη διαδικασία.

Άλλωστε, η αποτέφρωση επιτρέπει στο θανόντα και ένα ρομαντισμό, αφού πολλοί βρίσκουν ελκυστικότερη την ιδέα να ενωθούν οι στάχτες τους με τη θάλασσα ή τη ρίζα κάποιου δέντρου από το να γίνουν βορά σκωλήκων και λοιπών ζωυφίων. Θα μπορούσαμε, μάλιστα, να αποτολμήσουμε τη σκέψη ότι κάτι τέτοιο περισσότερο έχει να κάνει με την αισθητική παρά με τη θρησκεία, κινδυνεύοντας να ακουστούμε ολίγον ματαιόδοξοι.

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s