AVENGERS KAI ΔΙΕΘΝΕΣ ΔΙΚΑΙΟ: ΣΧΕΣΗ ΕΡΩΤΑ Ή ΜΙΣΟΥΣ;

Από τον: Ιωάννη Καυκαλά

Ως αμετανόητος και αφοσιωμένος οπαδός των υπερηρωικών ταινιών της Marvel (ναι τις προτιμώ από αυτές της DC, το παραδέχομαι), αλλά και ταυτόχρονα ως «ενεργό» φοιτητή νομικής, ένα από τα κύρια ζητήματα που καταλαμβάνει τις επιστημονικές μου αναζητήσεις είναι το εξής: Έχουν οι «Εκδικητές» πραγματική υπόσταση κατά το διεθνές δίκαιο; Υπάρχει κάποιο νομικό πλαίσιο το οποίο να τους επιτρέπει θεσμικά να προβαίνουν στις ενέργειες πρωτοφανούς ευγένειας, ηρωισμού και αυταπάρνησης τις οποίες παρακολουθούμε και θαυμάζουμε στις ταινίες; Εκ πρώτης όψεως φαίνεται πως η απάντηση που πρόκειται να δοθεί στα ανωτέρω ερωτήματα θα είναι αρνητική, καθώς όσο καλός νομικός επιστήμονας και αν είναι κάποιος, δεν θα μπορούσε να προβλέψει, πόσο μάλλον να περιορίσει με νομικά κείμενα, τις ενέργειες ενός σώματος υπερηρώων το οποίο περιλαμβάνει ισχυρούς και πάνοπλους δισεκατομμυριούχους, άρτια εκπαιδευμένους στρατιώτες και πράκτορες, μάγους, τέρατα και θεούς. Είναι όμως πράγματι έτσι; Πόσο μακριά από την πραγματικότητα είναι οι πράξεις των εν λόγω ανθρώπων; Μπορούν να υπαχθούν σε κάποιο από τα υπάρχοντα νομικά πλαίσια του διεθνούς δικαίου; Ας εξετάσουμε το ζήτημα προσεκτικότερα.

Στο σημείο αυτό πρέπει να αναφέρω πως για λόγους οικονομίας του παρόντος άρθρου, θα περιοριστώ στην εξέταση του ζητήματος αναφορικά μόνο με τους γήινους «Εκδικητές», καθώς θα ήταν ιδιαίτερα δύσκολο και χρονοβόρο να προσπαθήσω να σας εξηγήσω το γιατί δεν υπάρχει κάποιο θεσμικό όργανο αναγνωρισμένο από το διεθνές δίκαιο που να μπορεί να ενάγει τον Thor επειδή τραυμάτισε σοβαρά κάποιον με τη βαριοπούλα του.

Ας ξεκινήσουμε ωστόσο από τα βασικά: Τι είναι οι «Εκδικητές»; Παρακολουθώντας τις ταινίες διαπιστώνουμε πως στην πραγματικότητα και παρά τις υπερηρωικές ιδιομορφίες τους, ουσιαστικά δεν αποτελούν κάτι περισσότερο από ένα σώμα εξαιρετικών βοηθών της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών. Οι «Εκδικητές» έχουν την έδρα τους στο έδαφος της χώρας, συνεργάζονται άρτια με τις μυστικές της υπηρεσίες, όπως η CIA, ενώ ταυτόχρονα μέλη τους αποτελούν μεταξύ άλλων επαγγελματίες αμερικανοί στρατιωτικοί(War Machine και Captain America) και πράκτορες της  S.H.I.E.L.D.(Black Widow και Hawkeye), μίας φανταστικής μυστικής υπηρεσίας με στρατιωτική δομή και ρόλο ανάλογο με αυτόν των κλασσικών αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών. Ταυτόχρονα, ο δισεκατομμυριούχος Tony Stark ή Iron Man έχει το προνόμιο να διαθέτει μία προφανώς πολύ ιδιαίτερη άδεια οπλοφορίας, καθώς κυκλοφορεί ανενόχλητος με την πανοπλία του γεμάτη με πυραύλους, την οποία και χρησιμοποιεί κατά το δοκούν. Αυτό στην  πράξη σημαίνει πως οι «Εκδικητές» αποτελούν ουσιαστικά ένα εξέχον όργανο της αμερικανικής κυβέρνησης, που πρωτίστως υπερασπίζεται την ασφάλεια των ΗΠΑ και δευτερευόντως παρεμβαίνει για τη διατήρηση της ειρήνης και της ομαλότητας σε άλλες χώρες του κόσμου. Συνεπώς, οι «Εκδικητές» αναλαμβάνουν να εκφράσουν τη βούληση των ΗΠΑ ανά την υφήλιο και άρα αποτελούν έκφανση της κρατικής κυριαρχίας της εν λόγω χώρας. Έτσι, οποιαδήποτε ενέργεια στην οποία αυτοί προβαίνουν στο έδαφος ξένης χώρας, δεν βαρύνει τους ίδιους ως άτομα αλλά τις Ηνωμένες Πολιτείες ως κράτος και άρα ως υποκείμενο του διεθνούς δικαίου. Αυτό που πρέπει λοιπόν να εξεταστεί στην πραγματικότητα είναι υπό ποιες προϋποθέσεις το διεθνές νομικό πλαίσιο νομιμοποιεί τις ΗΠΑ να αναθέσουν στους Avengers μία αποστολή στο έδαφος ξένου κράτους, καθώς και αν μία τέτοια ανάθεση επιφέρει κυρώσεις σε περίπτωση παραβίασης των διεθνών νομοθετικών κανόνων.

Όπως διαπιστώνουμε στις ταινίες, οι Avengers δεν φημίζονται για τις ικανότητές τους στη διπλωματία, αλλά για τις ικανότητές τους στη μάχη. Φέρουν όπλα και ασκούν (πολλή) βία. Πρέπει να εξεταστούν λοιπόν οι προϋποθέσεις για την άσκηση ένοπλης βίας στο έδαφος ξένου κράτους.

Κατ’ αρχήν ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών απαγορεύει όχι μόνο την άσκηση, αλλά και την απειλή της άσκησης της ένοπλης βίας στις διεθνείς σχέσεις μεταξύ κρατών (α.2 παρ.4). Η απαγόρευση αυτή ωστόσο δεν είναι απόλυτη αλλά επιδέχεται εξαιρέσεις. Συγκεκριμένα, η χρήση βίας κατά την άσκηση του δικαιώματος ατομικής και συλλογικής άμυνας (α.51 χάρτη ΗΕ), η χρήση βίας κατ’ εξουσιοδότηση του Συμβουλίου ασφαλείας του ΟΗΕ (κεφάλαιο 8 χάρτη ΗΕ) και η χρήση βίας μετά από πρόσκληση της κυβέρνησης ενός κράτους, γίνονται οικουμενικά αποδεκτές στην πρακτική των κρατών.

Αναλυτικότερα, το δικαίωμα της άμυνας είναι η μόνη περίπτωση στο διεθνές δίκαιο όπου αναγνωρίζεται ως νόμιμη η μονομερής άσκηση ένοπλης βίας. Προκειμένου αυτό να ασκηθεί σωστά, πρέπει να συντρέχουν οι προϋποθέσεις της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας, που αποτελούν μέρος του εθιμικού δικαίου και διέπουν το άρθρο 51 του Χάρτη ΗΕ.  Η αναγκαιότητα αφορά το γεγονός το οποίο καθιστά την ένοπλη αμυντική δράση επιτακτική, ήτοι την άμυνα απέναντι σε παράνομη χρήση βίας με μέγεθος και συνέπειες που υπερβαίνουν αυτές ενός μεθοριακού επεισοδίου, όπως έκρινε το διεθνές δικαστήριο στην υπόθεση Νικαράγουα κατά ΗΠΑ.  Η αναλογικότητα σημαίνει πως το είδος, ο στόχος και ο τόπος της αμυντικής δράσης πρέπει να είναι σε στενή σχέση αναλογίας με την ένοπλη επίθεση. Επιπλέον, η άμυνα πρέπει να είναι άμεση και να μην έχει το χαρακτήρα αντιποίνων. Άλλες περιπτώσεις όπου συντρέχουν οι προϋποθέσεις για την άσκηση του δικαιώματος άμυνας είναι αυτή της ένοπλης επέμβασης για την προστασία των πολιτών του κράτους στο εξωτερικό και της άμυνας κατά ένοπλων ομάδων και τρομοκρατών (Όπως επικαλέστηκαν οι ΗΠΑ για τη δικαιολόγηση της «επέμβασης» στο Ιράκ).

Αμφισβητείται από τη διεθνή κοινότητα αν συντρέχουν οι προϋποθέσεις της άσκησης του δικαιώματος άμυνας στις περιπτώσεις της «ανθρωπιστικής» επέμβασης, της επέμβασης έπειτα από πρόσκληση της κυβέρνησης ενός κράτους, καθώς και της επέμβασης για την προαγωγής της δημοκρατίας.

Ακόμη, πρέπει να σημειωθεί πως-όπως προβλέπει το άρθρο 51 του Χάρτη ΗΕ-τα μέτρα τα οποία λαμβάνει ένα κράτος σε άσκηση του δικαιώματος άμυνας πρέπει να γνωστοποιούνται στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Συνεπώς, οι Avengers πρέπει να αποδείξουν τη συνδρομή των παραπάνω προϋποθέσεων προκειμένου να δικαιολογήσουν τις ενέργειές τους στο Λάγκος της Νιγηρίας όπου βρίσκονται σε αποστολή προκειμένου να αποτρέψουν την κλοπή ενός πολύ ισχυρού χημικού όπλου, στις αρχικές σκηνές του “Captain America: Civil War”. Εκεί συμμετέχουν σε συμπλοκή τόσο με Νιγηριανούς, όσο και με Αμερικανούς ένοπλους άνδρες, προκαλώντας μακελειό. Μπορούν ενδεχομένως να επικαλεσθούν ότι άσκησαν το δικαίωμα των ΗΠΑ στην άμυνα λόγω των τρομοκρατικών ενεργειών που επρόκειτο να λάβουν χώρα; Ενδεχομένως να ζητήθηκε η συνδρομή τους από την ίδια τη Νιγηριανή κυβέρνηση. Εν πάση περιπτώσει, στην πορεία της ταινίας βλέπουμε τους Avengers να λογοδοτούν όχι για τις ενέργειές τους καθαυτές, αλλά για την επικινδυνότητα με την οποία προχώρησαν στην εκτέλεσή τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα στη συνέχεια να διεξάγονται διαβουλεύσεις ανάμεσα σε αυτούς και στα Ηνωμένα Έθνη, προκειμένου να προχωρήσουν στην κατάρτιση διεθνών συμβάσεων (“The Sokovia Accords”), οι οποίες θα περιορίζουν τις ενέργειες των «Εκδικητών» ανάλογα με τις ανάγκες της διεθνούς κοινότητας.

Η τελευταία αυτή εξέλιξη στην υπόθεση της ταινίας μας οδηγεί στην εξής διαπίστωση: Οι Avengers αναγνωρίζονται ως αυτοτελές υποκείμενο δικαίου με νομική προσωπικότητα από τα Ηνωμένα Έθνη, ανεξάρτητα από τη σχέση τους με την αμερικανική κυβέρνηση. Αυτό μπορεί μεν να συγχέει τα πράγματα όσον αφορά την υπόσταση των Avengers ως όργανο των ΗΠΑ, αλλά από την άλλη δίνει λύση στη δικαιολόγηση των  ένοπλων ενεργειών τους ανά την υφήλιο. Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών στο άρθρο 1 παρ. 1 εισάγει ως έναν από τους κύριους σκοπούς του ΟΗΕ τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας μέσω της λήψης αποτελεσματικών μέτρων. Η αρμοδιότητα για την επίτευξη του συγκεκριμένου στόχου ανατίθεται από το Χάρτη στο Συμβούλιο Ασφαλείας το οποίο και έχει σύμφωνα με το άρθρο 24 την κύρια ευθύνη για τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Το ύστατο μέτρο για την επίτευξη των ανωτέρω στόχων είναι η λήψη μέτρων στρατιωτικού χαρακτήρα. Η αρχική πρόθεση των ιδρυτών του ΟΗΕ ήταν στην πραγματικότητα να έχει το Συμβούλιο δικές του ένοπλες δυνάμεις με τη συνεισφορά των κρατών-μελών. Αυτό το σχέδιο ωστόσο ποτέ δεν υλοποιήθηκε, με αποτέλεσμα το Συμβούλιο απλώς να δίνει εξουσιοδοτήσεις σε κράτη-μέλη πρόθυμα να χρησιμοποιήσουν ένοπλη βία για τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Στην ταινία Captain America: Civil War μπορούμε να πούμε ότι έστω και σε φαντασιακό επίπεδο γίνεται προσπάθεια για την υλοποίηση του αρχικού σχεδίου του ΟΗΕ. Με την αναγνώριση των «Εκδικητών» ως υποκείμενο δικαίου από τον ΟΗΕ και την προθυμία από τη μεριά του για τη σύναψη συνθήκης με την οποία θα προσδιορίζεται το ακριβές πεδίο των αρμοδιοτήτων τους, έχουμε ουσιαστικά την συμπλήρωση ενός κενού δικαίου το οποίο έχει απασχολήσει πληθώρα νομικών επιστημόνων.

Τελικά, μπορούν οι Avengers να «σταθούν» κατά το διεθνές δίκαιο; Η απάντηση είναι καταφατική. Είτε ως κυβερνητικό όργανο των ΗΠΑ είτε ως αυτοτελές υποκείμενο δικαίου σε συνεργασία με τον ΟΗΕ, ο Iron Man και η παρέα του μπορούν να έχουν πολλές ευκαιρίες για μάχη και για τη δημιουργία σκηνών με θεαματικά εφέ. Και όλα αυτά με ένα σταθερό νομικό πλαίσιο που να τους τα επιτρέπει.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s