Τα ορια της τεχνης

Από τη : Μιρέλα Διαλετή

Εδώ και περίπου τέσσερις δεκαετίες δύο διαστημόπλοια σε σχήμα δορυφορικής κεραίας αιωρούνται στο συμπαντικό κενό, απελευθερώνοντας ηχητικά κύματα με ανθρώπινα είδη μουσικής, από κλασική μέχρι ροκ, σε ένα εγχείρημα διαστρικού χαιρετισμού και απεγνωσμένης προσπάθειας αποφυγής λήθης. Πίσω στη γη, κατάμεστα θέατρα από λάτρεις της τέχνης ,περιμένουν με ένα γαργαλιστικά ενθουσιώδες αίσθημα αγωνίας να ακούσουν, να τραγουδήσουν , να δουν και να ερμηνεύσουν κλασσικά αριστουργήματα, σύγχρονες διασκευές τους ή πατροπαράδοτες προσεγγίσεις. Αλλού, μουσεία και γκαλερί τέχνης γεμίζουν χρώματα, πίνακες, γλυπτά ,εγκαταστάσεις και παιχνιδίσματα φωτός , πολύχρωμα νήματα με τα ίδια τα ανθρώπινα σώματα να χρησιμοποιούνται πολλές φορές ως αγωγοί για αυτήν την έκφραση που ονομάζουμε Τέχνη.

Η Τέχνη είναι η αέναη φωνή της ανθρωπότητας. Χρησιμοποιούμενη ως πηγή ανθρώπινης έκφρασης από την πρώτη κιόλας περίοδο της ανθρώπινης ύπαρξης και ανάπτυξης, η Τέχνη ήταν μαγεία, το μεγάλο βοηθητικό μέσο για το δάμασμα και την κατανόηση της φύσης. Ο χρόνος σμίλευσε τις ζωγραφισμένες γραμμές στις προϊστορικές σπηλαιογραφίες και τις έκανε λινόδετους τόμους φιλοσοφίας και πίνακες που φυλάσσονται ολημερίς και κυρίως, ολονυχτίς, από ξεπαγιασμένους φρουρούς με βαριά βλέφαρα και καπνιστή νευρικότητα. Συμπορευόμενη με την ανθρωπότητα, μεγαλώνει, πλαταίνει, αποτελεί πάντα θέμα συζήτησης και αμφισβήτησης και ικανοποιεί ένα αρχέγονο ένστικτο επιβίωσης ,όχι της σάρκας, αλλά της πνευματικής μας υπόστασης και της χωροχρονικής μας συνέχειας.

Αυτή η Τέχνη, τόσο παλιά όσο και ο ίδιος ο άνθρωπος, επιδέχεται όρια; Μπορούμε να κάνουμε λόγο για όρια στην τέχνη ; Αν η απάντηση είναι θετική, τίθεται δεύτερο ερώτημα : Τι μορφή έχουν τα εν λόγω όρια ; Στέρεα σαν κοινωνικές δομές, ή ρευστά σαν ρητορική φιλοσοφία περί ηθών ; Αν είναι στέρεα, τίθεται θέμα υποκειμενικότητας ενώ αν είναι ρευστά διακυβεύεται το ίδιο το θέμα ύπαρξής τους. Ανέκαθεν το ερώτημα ταλάνιζε και δίχαζε. Στην ιστορία της Τέχνης έργα σκανδάλισαν και προκάλεσαν την κοινή γνώμη, εκδήλωσαν μίσος ή ακόμα και αποστροφή στο κοινό, διότι έθιγαν θέματα απαγορευμένα, ταμπού, διαστροφικά ή απάνθρωπα. Η Αμερικανίδα φωτογράφος Sally Mann φωτογράφιζε τα τρία παιδιά της στις ηλικίες των 8 έως 14 ετών σε αισθησιακές πόζες και ,διχάζοντας το φωτογραφικό κοινό, απέσπασε δριμεία κριτική, ενώ τέθηκε και το ερώτημα των ορίων ανάμεσα στην πορνογραφία και στην υψηλή Τέχνη. Πλούτος παρόμοιων παραδειγμάτων. Μια ακόμα μητέρα που αποφάσισε να φωτογραφίσει την 11χρονη κόρη της , αυτή τη φορά στο ίδιο το όνομα του Playboy, ήταν η Γαλλίδα Irina Ionesco. Όταν , εν έτει 1977 ,το περιοδικό Spiegel με αφιέρωμα στην παιδοφιλία και τίτλο ”Die Verkauften Lolitas” (”Πουλημένες λολίτες”), παρουσίασε στο εξώφυλλο την μικρή Eva με βαρύ μακιγιάζ φορώντας μόνο ένα ζευγάρι κάλτσες και ένα κολιέ με μαύρες πέρλες, η αντίδραση ήταν εκκωφαντική. H Irina, η οποία φωτογράφιζε την κόρη της μακιγιαρισμένη και σε αισθησιακές στάσεις, ενώ δεν δίσταζε να εστιάζει τον φακό της μόνο σε ευαίσθητα και ερωτογενή σημεία του παιδικού της σώματος, δημοσίευε στις φωτογραφίες στο Playboy και στο Penthouse. Οι πιο γνωστές φωτογραφίες  παιδικού ερωτισμού ,αυτές της Brooke Shields, πριν μας μαγέψει με την εφηβική της λουλουδένια αθωότητα σε βουκολικά τοπία και γαλάζιες λίμνες, έργο του Garry Gross, έδωσαν στην 10χρονη τότε Brooke θέση στο ίδιο ονομαστό και περιζήτητο περιοδικό. Άλλα γνωστά ονόματα στον χώρο της φωτογραφικής απεικόνισης παιδικού ερωτισμού είναι ο David Hamilton, πρωτοστάτης ενός κινήματος απαγορευμένου softcore κοριτσίστικου ερωτισμού ,καθώς και ο Jock Sturges που εστιάζει επίσης σε ένα ύφος ελαφρώς λιγότερο αισθησιακό, περισσότερο τιμής στην ερωτική θηλύμορφη νεότητα. Τη δεκαετία του 70′ η Jaqueline Livingston προκάλεσε σάλο με την φωτογραφική σειρά της ανδρικών γυμνών, μεταξύ των οποίων υπήρχε και μια φωτογραφία του τότε εξάχρονου γιου της. Πιο πρόσφατα , ο πολυσυζητημένος Γαλλοπολωνός ζωγράφος Balthus, με έργα αντίστοιχης θεματικής, ήρθε αντιμέτωπος με παρολίγον απομάκρυνση του αμφιλεγόμενου έργου του ”Therese Dreaming” από το ΜΕΤ. O Άγγλος ζωγράφος Graham Ovenden κατάφερε να ακροβατήσει με θράσος στο μεταίχμιο ερωτισμού και παιδικής πορνογραφίας,ενώ ο Vladimir Nabokov ανύψωσε ιδιοφυώς τον έρωτα του μεσήλικου Χάμπερτ για τη 12χρονη Λολίτα στα ύψη των κορυφαίων μυθιστορημάτων ,το πρωτόλειο χειρόγραφο του οποίου παρά λίγο να γίνει στάχτη.

Τα παραπάνω ενδεικτικά παραδείγματα έθεσαν γερά θεμέλια για το ερώτημα των ορίων της τέχνης.  Πού τελειώνει η έκφραση της σεξουαλικότητας και η διαφορετική και συνεχώς μεταβαλλόμενη αναπαράσταση της μέσα στην ιστορία και πού αρχίζει η πουλημένη αθωότητα ; Το πρώτο συνιστά τέχνη, το άλλο παιδική πορνογραφία, το πρώτο δίνει στους επικριτές του τον χαρακτηρισμό του θρησκόληπτου πουριτανισμού ενώ το δεύτερο της πολιτικής και ηθικής ορθότητας. Μεγάλη αντιδιαμετρικότητα για να υποστούν σύγχυση, έτσι δεν είναι ; Η ερωτική απεικόνιση , ερεθιστική, κανονική ή βλάσφημη , επίθετα που αλλάζουν ανάλογα με το φως της εποχής που τα φωτίζει, τις εκάστοτε σχέσεις μεταξύ των φύλων και τις σεξουαλικές τους εκφράσεις, αποτελεί μέρος γενικότερης και ηθικώς ουδέτερης ανθρώπινης ερωτικής έκφρασης. Ο εφηβικός ερωτισμός, ακόμα και η απεικόνιση παιδικού αισθησιασμού σε έναν καμβά, σε μια φωτογραφία ή στη σφαίρα φαντασίας του αναγνώστη που βάλεται από το όπλο του λογοτέχνη, δεν αποτυπώνονται για να επικροτήσουν τάσεις , παρά μόνο για να εκφράσουν ήδη υπάρχουσες, ιστορικά μεταβαλλόμενες, σημαντικές εκφάνσεις της ανθρώπινης σεξουαλικότητας. Θεματικές κτηνοβασίας, αιμομιξίας, σοδομισμού, σαδομαζοχισμού και παιδεραστίας έχουν αποτελέσει ιστορικές πραγματικότητες απανταχού της γης και ως εκ τούτου έχουν εκφραστεί μέσω της τέχνης, ικανοποιώντας την ιστορική οφθαλμολαγνεία του θεατή\αναγνώστη.

Η διαφορά ενός έργου τέχνης με ένα πορνογραφικό έργο που επικαλείται την πανάκειά της, είναι ότι η τέχνη ,από το υλικό της ημίγυμνης έφηβης , θα φτιάξει έναν τελείως μεταφορικό κόσμο. Η πορνογραφία, αντίθετα, θα χρησιμοποιήσει την παράσταση ως υποκατάστατο του αληθινού σώματος με μοναδικό σκοπό, όχι την έκφραση υπαρχόντων ιστορικών και ανθρώπινων πραγματικοτήτων, αλλά την σεξουαλική διέγερση. Οι φωτογραφίες ή οι πίνακες που ανήκουν στον τομέα της πορνογραφίας έχουν κατά βάση σκοπό να είναι πορνογραφικές, εξ’ ου και πωλούνται κατά κόρον σε πορνογραφικά περιοδικά. Η καλλιτεχνική έκφραση δεν εισέρχεται ποτέ από την πόρτα της βλάβης του αντικειμένου ,το οποίο εκφράζει (τίθεται τελείως διαφορετικό ζήτημα αν ο ίδιος ο καλλιτέχνης είναι το αντικείμενο που πρέπει να εκφραστεί). Ο ψυχολογικός και νοητικός βιασμός ενός παιδιού που μετατρέπεται σε ερωτικό αντικείμενο δεν είναι παρά έγκλημα στο όνομα της τέχνης. Ενώ, η τέχνη έχει εξ’ ορισμού μια απέραντη και πλήρη ελευθερία έκφρασης.

Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψιν ότι αν η μυθοπλασία ή ο μεταφορικός κόσμος του καλλιτέχνη που γεμίζει με χρώμα ή το παρόν μια φωτογραφίας που μπορεί να κρατήσει για πάντα ήταν όντως ικανά να προκαλέσουν τόσο ευρεία διασπορά των συμπεριφορών που περιγράφονται σε αυτές, η Γαλλία στα τέλη του 18ου αιώνα θα έπρεπε να είναι γεμάτη ηθικές ακολασίες και σαδομαζοχιστές που δημόσια επιδίδονταν σε πράξεις σαδιστικές, επηρεασμένοι από τα έργα του Μαρκησίου ντε Σαντ, ενώ οι αναγνώστες της Βίβλου θα έσπευδαν να μιμηθούν συμπεριφορές που περιγράφονται στις σελίδες της Αγίας Γραφής, που μόνο άγιες δεν θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν.

Ο λόγος περί ορίων της τέχνης, η ρουμπρίκα της ηθικολογίας και του κοινωνικά και ηθικά αναίσχυντου, πηγάζουν από τον φόβο σπίλωσης της ”θεϊκής” τέχνης. Σε αυτό το σημείο, όμως, υποπίπτουμε στον εξής λάθος συλλογισμό: Πιστεύουμε ότι επειδή η τέχνη επιδιώκει το ανώτερο,  καθίσταται θεϊκή. Η τέχνη δεν είναι θρησκεία. Το κεφάλι της ορθώνεται πάνω από τα σύννεφα, αλλά τα πόδια της πατάνε πολύ γερά στη γη .Η τέχνη είναι βαθιά ανθρώπινη και ως ανθρώπινη εκφράζει ανθρώπινες πτυχές.. Η ιστορία του ανθρωπίνου γένους θα συνεχίσει πάντα να εξελίσσεται και δεν θα καταδικαστεί ποτέ σε καμία εδεμική ακινησία. Πάντα ο άνθρωπος θα πασχίζει να φτάσει το ανώτερο και θα εξελίσσεται με την τέχνη συνοδοιπόρο για την διεύρυνση και πλήρωση του εαυτού του. Η τέχνη είναι ένας κύκλος με αρχή και τέλος τον άνθρωπο. Τα όρια της Τέχνης είναι ο ίδιος ο άνθρωπος.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s