‘’Pacta sunt servanda à la Trump’’

Από την Ιωάννα Βάρρα

Όλα βαίνουν λίαν ομαλώς προς την κατεύθυνση των ενιαίων και απελευθερωμένων αγορών και των εξουδετερωμένων  οικονομικών συνόρων  που έχουν προσχεδιασμένα χαράξει  με την καιροσκοπική τους συναίνεση οι οικονομικές και πολιτικές υπερδυνάμεις , όταν το φαινόμενο Trump χτυπά σαν κεραυνός εν αιθρία. Όσο το εμπόριο κατάφερε σε βάθος χρόνου  να κατοχυρώσει ως essentialia negotii την διεθνικότητα και την αλλοδαπότητα του, άλλο τόσο η παγιωμένη εμπορική πραγματικότητα τέθηκε υπό απειλή με τις προεκλογικές εξαγγελίες που ύστερα μετατράπηκαν σε υλοποιήσιμες πολιτικές του νεοεκλεγέντος προέδρου των ΗΠΑ.

Υπέρμαχος του εμπορικού προστατευτισμού, από την πρώτη κιόλας ημέρα της θητείας του πίσω από το Οβάλ γραφείο ανακοινώνει την αποχώρηση των ΗΠΑ από πολυετείς συμβατικές δεσμεύσεις, γεγονός που δημιουργεί ημικρανίες στους ενδιαφερόμενους για την προοπτική του διεθνούς οικονομικού δικαίου. Σύμφωνα με τα ‘’τιτιβίσματα*’’ του Trump  η αποτίμηση του περιεχομένου και των επιπτώσεων των ισχυόντων  εμπορικών συμφωνιών τις εντάσσει στις καλένδες της χειρίστης συνθηκολόγησης και της κατάφωρης λεηλασίας των αμερικανικών συμφερόντων ˙ εξ ου και το ντόμινο διάσπασης του εμπορικού συμβατικού κατεστημένου με σωρεία διαπραγματεύσεων υψηλής διακινδύνευσης.

Στο βωμό, λοιπόν, της υπόσχεσης για ένα  δίκαιο εμπόριο αναγγέλλεται η κατάργηση της συμφωνίας NAFTA -η οποία τέθηκε σε λειτουργία το 1994 υπό την ηγεσία του Τζορτζ Μπους  και κατοχύρωνε ελεύθερες εμπορικές συναλλαγές για τα τρία κράτη της Βόρειας Αμερικής , με ανοιχτό το ενδεχόμενο σύναψης δυο διαφορετικών διμερών συμφωνιών με Καναδά και Μεξικό, λόγω της διαφορετικής ιδιοσυγκρασίας των δύο κρατών.

Ο βαθμός νομιμότητας (!) της μονόπλευρης ανακοπής λειτουργίας μιας συμφωνίας (unilateral suspension of a treaty) τίθεται εν αμφιβόλω, αλλά αυτό αφορά σε ένα aliud  κεφάλαιο της κρατικής συναλλακτικής εντιμότητας και εν γένει της ‘’ l’ordre internationale publique’’. Εν τέλει, η ύπατη διέξοδος της κατάργησης αντικαταστάθηκε από την επιθυμία επαναδιαπραγμάτευσης της ΝΑFTA για την ανεύρεση μιας αμφίπλευρα αποδεκτής συμφωνίας υπό τον πρόσθετο όρο ότι το Μεξικό θα άρει την ανέλεγκτη διέλευση των παράνομων μεταναστευτικών ρευμάτων.

Με διάταγμα ανακοινώθηκε και η αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία TPP*, η οποία υπεγράφη το 2017 από 12 χώρες που βρέχονται από τον Ειρηνικό , πλην της Κίνας , ως αντίβαρο για την κλιμακούμενη οικονομική επιρροή της τελευταίας. Εντούτοις ο ρεπουμπλικάνος Trump δεν αποκλείει τη σύναψη μιας νέας παρεμφερούς συμφωνίας με βελτιωμένους όρους . Η συμφωνία εν τοις πράγμασι κατέστη ανενεργή με την απουσία των ΗΠΑ, αλλά επανήλθε εν ζωή από τις λοιπές 11 χώρες και μετονομάστηκε σε CPTPP.

Υπό το πρίσμα της εξάλειψης του εμπορικού ελλείμματος  αναπόφευκτη θα ήταν και η μετωπική σύγκρουση με την ισοδύναμου βεληνεκούς οικονομική αυτοκρατορία της Κίνας. Οι ΗΠΑ προμηνύουν επιβολή δασμών σε κινέζικα προϊόντα άξιας 34δις δολαρίων, το Πεκίνο στον πυρήνα δράσης – αντίδρασης υπόσχεται επιβολή ισοδύναμων τιμωρητικών αντίμετρων, ενώ και πάλι ο Τrump στο αποκορύφωμα της κλιμάκωσης ανταπαντά με απειλές δασμολογικών κυρώσεων ύψους 400 δις. Η Αμερική χτυπά την κινεζική  εταιρία  τεχνολογίας ΖΤΕ , ενόσω η Κίνα πλήττει την υψηλή ποσοστιαία αποδοτικότητα στον κύκλο πωλήσεων  στον τομέα των εισαγωγών  του αμερικανικού σόργου*. Βάσει της ρητορικής του Trump το αυξημένο ανταγωνιστικό πλεόνασμα της Κίνας αποδίδεται στην αθέμιτη μεθόδευση της νομισματικής υποτίμησης, τουτέστι και η ευρεία κινητικότητα στις εξαγωγές της.

Οι ρίπτουσες βολές (countermeasures) στο πεδίο της εμπορικής μάχης – οι οποίες περισσότερο αγγίζουν την αδυναμία και όχι τη σοφία των δυο χωρών, όπως και θα έπρεπε- ανεβάζουν το θερμόμετρο και επιβάλλουν συνεχή αλλαγή πλεύσης για την επίτευξη μιας νέας συμφωνίας με απροσδιόριστη και εν πάσει περιπτώσει διαφορετική δομή. Πάντως και ο ίδιος ο Trump πρωτοφανώς παραδέχεται πως γενεσιουργός παράγοντας της διαμάχης είναι οι απερχόμενες αμερικανικές κυβερνήσεις και όχι η ίδια η Κίνα, η οποία βρήκε ανοιχτή την αμερικανική κερκόπορτα για να επωφεληθεί η ίδια και οι πολίτες της.

Σε ξέφρενη τροχιά αντιπαράθεσης βρίσκονται πλέον οι ΗΠΑ με έναν από τους σπουδαιότερους εμπορικούς της εταίρους, την Ευρωπαϊκή Ένωση. Διατυμπανίζοντας την μονομέρεια στην εμπορική τους δραστηριότητα επιδιώκουν τη σύναψη συμβάσεων με μεμονωμένα κράτη-μέλη της ΕΕ, γεγονός πλήρως ασύμβατο με την αρχιτεκτονική της ενιαίας  οικονομικής πολιτικής της ευρωπαϊκής κοινότητας σε θέματα εμπορίου και ξεσηκώνει θύελλα αντιδράσεων  από τους οικείους φορείς. Ήδη έχει δημιουργηθεί στενός διαπραγματευτικός κλοιός με το Ηνωμένο Βασίλειο για την μετέπειτα του Brexit πορεία των εμπορικών σχέσεων.

Επιβλήθηκαν δασμοί σε χάλυβα και αλουμίνιο, ενώ η ΕΕ είναι εξίσου πρόθυμη να εφαρμόσει ανταποδοτικά μέτρα για να αντιμετωπίσει τα αμερικανικά βέλη που πλήττουν την πολυμέρεια και το ελεύθερο εμπόριο . Στο καλάθι της λήθης φαίνεται να έπεσε και η ημιτελής συμφωνία για τη Διατλαντική Εταιρική Σχέση Εμπορίου και Επενδύσεων (ΤΤΙP). Στο παρασκευαστικό στάδιο την βρήκε ο Τrump και εκεί θα παραμείνει ούτως εχόντων των πραγμάτων. Προέβλεπε,  μεταξύ άλλων, την κατοχύρωση των αμέσων επενδύσεων και την άρση των γραφειοκρατικών εμποδίων και των κανονιστικών ρυθμίσεων πριν ακόμη η προοπτική εφαρμογή της καταλήξει να γίνει θολή και αμφίβολη.

Ίσως η σιωπή του Τrump για αυτή την υπαναχώρηση να μην εκτίμησε εμφρόνως την απόκλιση των αμερικανικών συμφερόντων σε περίπτωση που χαθεί η ευκαιρία για μια αμοιβαία ροή αγαθών και κεφαλαίων μεταξύ ΗΠΑ και ΕΕ , εφόσον θα δοθεί έρεισμα για την οικονομική και πολιτική εισχώρηση της Κίνας, αιωνίου φίλου και εχθρού των ΗΠΑ. Προς άγραν της ηγεμονίας στην παγκόσμια οικονομία η Κίνα ήδη άσκησε πιέσεις και εγκαινίασε μια ‘’επιχείρηση γοητείας και δωροδοκίας ’’ προς την  ΕΕ για να  τηρήσουν μια κοινή θέση καταδίκης της αμερικανικής πολιτικής στη Σύνοδο Κορυφής τον Ιούλιο του 2018, τακτική η οποία βρέθηκε χωρίς αντίκρισμα αποδοχής. Στη σκιά της ταραχώδους και αντισυμβατικής πολιτικής του Trump η ΕΕ υπέγραψε τη συμφωνία ελευθέρου εμπορίου με τον Καναδά (CETA) ,η οποία αφ’ εαυτής πρόκειται για μια δοκιμασία έλεγχου της  αποδοτικότητας  των εμπορικών σχέσεων όταν απουσιάζει από το κάδρο η «μητέρα» όλων ˙ μέλλεται η αποτίμηση των αποτελεσμάτων της.

Τα γεγονότα και η περίσσεια αβεβαιότητα που τα συνοδεύει είναι κραυγαλέα. Τα κίνητρα για τη διαμόρφωση αυτής της κατάστασης στο διεθνές προσκήνιο είναι εξαιρετικά δύσκολο να χαρτογραφηθούν. Είναι θράσος ή θάρρος του Trump να κλυδωνίσει  το πολυετές status quo  οικοδόμημα της διακρατικής εμπορίας, του οποίου η ελευθερία έχει αναχθεί σε συμβατικό ή εθιμικό δίκαιο (treaty or customary law); Αντίστοιχα η εδραίωση της τοπικοποιήσης και του εμπορικού προστατευτισμού σκιαγραφεί και το προφίλ του Trump και το ρεύμα της πολιτικής του˙ η Αμερική για μια ολόκληρη τετραετία καθίσταται φυλετική, εθνικιστική, ακμάζει(;) εκ των έσω και διεκδικεί την υπεροχή και τη διαφορετικότητα της διασπώντας δεσμούς με εξωτερικές δυνάμεις που είχε από πάντα, οδεύοντας στην εμπορική απομόνωση.

Ο Τrump είναι ένας επιχειρηματίας που τυχαίνει να είναι και πρόεδρος των ΗΠΑ. Πρόκειται για μια sui generis περίπτωση κυβερνήτη, ο οποίος μιλά άπταιστα την επιχειρηματική γλώσσα και επιδιώκει για την ‘’επιχείρηση’’ του να παράγει περισσότερα απ ό,τι καταναλώνει, να εισάγει σε χαμηλό κόστος, να μετατρέψει  την άλλοτε περήφανη αμερικανική βιομηχανία από ‘’ζώνη σκουριάς και παρακμής (rust belt)’’ εκ νέου ελκυστική για την επιστροφή της εκμετάλλευσης, των εργοστασιακών εγκαταστάσεων και των αποδημούντων εργατικών χεριών στα πάτρια εδάφη. Με ερμηνευτικό εργαλείο τον μερκαντιλισμό σε όλη του την έκταση, όπου ο πλούτος είναι μόνο χρήμα και μόνο οι εσωτερικές ρυθμίσεις εθνικιστικού χαρακτήρα υπόσχονται την οικονομική ευημερία, δεν συμμερίζεται τη δομική αντίληψη των φίλων, συμμάχων και εχθρών και δεν υποτάσσεται στη  δύναμη της δέσμευσης που πηγάζει από συμφωνίες που εξισορροπούν τεράστια οικονομικά συμφέροντα. Γνωρίζει ότι με τα κολοσσιαία κυβερνητικά λόμπι με τα οποία συγκρούεται οι σχέσεις είναι κάθε άλλο παρά τυπικές, επιδερμικές και εν ισχύ μόνο για όσο χρονικό διάστημα το επιβάλλει το συμφέρον καθενός από τους συμβαλλόμενους που γνωρίζουν ότι η αυτάρκεια είναι μια ουτοπική ιδεολογία και μια ευγενής φιλοδοξία στη σφαίρα του αδύνατου.

Η πολιτική του μεθόδευση είναι η απαρχή μιας μεγαλειώδους νίκης ή μιας παταγώδους ήττας; Μόνο εφόσον θεωρηθεί ότι προσχεδιασμένα εφάρμοσε την τεχνική της ανεστραμμένης πυραμίδας έπεται και η επικρότηση της πολιτικής του οξυδέρκειας ˙ βάζει προς ολοταχώς για το ultimum remedium της συμβατικής αποδέσμευσης , αρνούμενος οποιαδήποτε ηπιότερη διέξοδο τυχόν τροποποίησης, μαχόμενος για την ‘’αδικία’’ που υφίστανται το εργατικό δυναμικό και οι παραγωγοί υψηλού κόστους και καταδικάζοντας  τις επιχειρηματικές ελίτ  για την αθέμιτη αισχροκερδή πρακτική που σήμανε διευρυμένα εμπορικά ελλείμματα με το να καταφεύγουν σε παραδείσους με φθηνότερο κόστος παραγωγής, να εξάγουν θέσεις εργασίας σε πλεονασματικές χώρες και να εξάγουν περισσότερα από ό,τι εισάγουν λόγω των μικρότερων εγχώριων αγορών.

Και αφού οι στρατηγικοί εταίροι πείστηκαν πως δεν θα γίνει ανεκτή η παρασιτική τους συμπεριφορά και πως οι προεκλογικές ρήσεις δεν ήταν λαϊκίστικες αερολογίες αλλά το πολίτικο του όραμα είναι πλέον πιο διαλλακτικοί για αναθεώρηση των συμφωνιών όπου οι ΗΠΑ θα εξακολουθούν να πρωταγωνιστούν στην παγκόσμια ανταγωνιστική σκακιέρα. Έτσι πλέον ο Trump ζητεί είτε μια νέα συμφωνία ικανοποιητική inter partes είτε ένα καθ’ολοκληρίαν ελεύθερο εμπόριο χωρίς δασμούς, όπως και ανήγγειλε στη σύνοδο των G7  και εμβρόντητοι οι παριστάμενοι το εξέλαβαν ως ένα πολιτικό παιχνίδι μπλοφαρίσματος του Trump χωρίς να το αγκαλιάσουν ασυζητητί, γιατί δεν τους το επέτρεπε ο βάλτος  των διαπλεγμένων συμφερόντων τους, γιατί τελικά ουδέποτε υπήρξε απόλυτα ελεύθερο εμπόριο. Από την άλλη, αν υποτεθεί πως ναυάγησε η διπλωματία της ανατροπής και της αδιάλλακτης επιβολής ενός νταή προέδρου και βρέθηκε ενώπιων της απροθυμίας των κρατών για μεμονωμένες διμερείς συμφωνίες, η αντιπαγκοσμιοποιητική πολιτική του γύρισε boomerang και επιθυμεί επάνοδο in integrum με ψαλιδισμένα τα φτερά του. Ακόμη και στην περίπτωση ενός πολυμήχανου Trump, haters gonna  hate.

O νεοφιλελευθερισμός διατείνεται πως το ελεύθερο εμπόριο πρόκειται για μια ατμομηχανή ευημερίας και ανάπτυξης οικονομικής και περιβαλλοντικής. Είναι προτιμότερο να αγοράσει κανείς  κάτι που θα στοίχιζε περισσότερο, αν το  κατασκεύαζε ο ίδιος. Η ουσία δεν βρίσκεται πλήρως στην αριθμητική υπέροχη των εξαγωγών έναντι των εισαγωγών για την αποθησαύριση του πλούτου (οικονομικό μοντέλο του απόλυτου πλεονεκτήματος) αλλά και στην αξιοποίηση των ευκαιριακών κόστων παραγωγής, ήτοι στην εξειδίκευση παραγωγής αγαθών  με το μικρότερο δυνατό κόστος και την ανταλλαγή αυτών με αλλά προορισμένα για άμεση κατανάλωση (συγκριτικό πλεόνασμα). Μόνο με το πολίτικο σύνθημα ‘’ laissez-faire’’ του Ανταμ Σμιθ  ανοίγει πεδίο συζήτησης για πρόσβαση σε διατλαντικές αγορές, για διαχείριση συνόρων, υποδομών μεταφοράς και επικοινωνιών.

Το σπρώξιμο του κεφαλαίου προς τα έξω πρέπει να γίνεται με απόλυτη εγκράτεια για να αποφευχθεί ο στραγγαλισμός της εσωτερικής αγοράς και η αποβιομηχανοποίηση. Η γη της επαγγελίας για φθηνή οικονομικά και πλούσια ποιοτικά και ποσοτικά παραγωγικότητα θα πρέπει να είναι υπαρκτή και όχι αθέμιτα κατασκευάσματα των μισθολογικών dumping, των νομισματικών διακυμάνσεων και της φτωχοποίησης του γείτονα . Eνώ η εμποροκρατία παρουσιάζεται ως απείκασμα ιμπεριαλιστικών τάσεων και αποικιοκρατικών αποφθεγμάτων, τα μη δασμολογικά εμπόδια (π.χ. κανονιστικές ρυθμίσεις στις οποίες ο παραγωγός πρέπει να συμμορφωθεί για να ανταγωνιστεί  σε ξένη αγορά )  ενέχουν ισάξιο βαθμό εμπορικού προστατευτισμού με τους δασμολογικούς φραγμούς στα πλαίσια του μονοπωλίου της εγχώριας παράγωγης. Το ζήτημα χρήζει περιπτωσιολογικής αξιολόγησης  και in concreto πολιτικού σχεδίου με συνείδηση της κινδυνολογίας για εκτροπή του εμπορίου ˙ποια άραγε η διάφορα ενός παραγωγού υψηλού κόστους με συμφωνία με ελεύθερου εμπορίου με τον παράγωγο χαμηλού κόστους με το βάρος υψηλής δασμολόγησης;

O επαναπροσδιορισμός των εμπορικών σχέσεων αναποδογυρίζει το παραδοσιακό εμπορικό σύστημα και συνθέτει ένα εκρηκτικό γεωπολιτικό μείγμα μεταξύ των εταίρων. Η ρήτρα στο καταστατικό του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου που επιτρέπει την επιβολή δασμών σε περίπτωση εθνικής ασφάλειας αποτελεί τον κατεξοχήν μοχλό πίεσης .Το θετικό είναι ότι λέγονται πολλά , αλλά γίνονται λίγα. Μέχρι τώρα σε εμπορικά ζητήματα ο Trumpισμός ήταν αντιδραστικός σε κάθε τι εδραιωμένο και αυτονόητο , οι κινήσεις διεκδικούσαν ένα βροντερό ‘’όχι πια’’ , χωρίς ένα ‘’θέλω’’ που να περιστέλλει την απροσδιοριστία και να χαράζει μια πιθανή δρομολόγηση.

Πρωτοφανώς, ένας καπιταλιστής βρίσκεται διπλά στα μεσαία στρώματα και αγωνίζεται για την πάταξη της εισοδηματικής ανισότητας, της ανεργίας και της κατάφωρης εκμετάλλευσης της εργασιακής δύναμης που τροφοδοτεί η εμπορική ελευθερία. Ευφυΐα και πολιτική εντιμότητα ενός πολιτικού με όραμα και αξίες ή κεκαλυμμένη πλάνη ενός επιχειρηματία υπέρμαχου της «χρησιμότητας του αχρήστου» που ακόμη και ο πιο ευκολόπιστος αντιμετωπίζει με δυσπιστία και καχυποψία; Tα America First και Let’s make America great again  έγιναν America Alone με τις τοπικές ανάγκες προσφοράς και ζήτησης να επιστρέφουν στην αποκλειστικότητα των τοπικών κυβερνήσεων. ’Ενας πρόεδρος που αναταρράσει την τάξη του δακτύλιου * ανεβάζει στο κόκκινο τις μετρήσεις της πολιτικής αβεβαιότητας . Αν δεν διασχίζουν τα σύνορα τα αγαθά , τότε θα το κάνει ο στρατός ˙ τάδε έφη ο οικονομολόγος Frédéric Bastiat. To be continued…

 

*1 Το twitter είναι το αγαπημένο μέσο κοινωνικής δικτύωσης του Trump

*2 TPP : Trans-Pacific Partrnership

* σόργος : είδος σιταριού

*δακτύλιος (inside the beltway ) : ιδιωματισμός των αμερικανικών κυβερνήσεων για αναφορά σε μείζονος σπουδαιότητας θέματα

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s