Δικαιωμα τεκνοποιιας και για τα ομοφυλα ζευγαρια;*

Του Σπύρου Βλαχόπουλου**

 

Α. Οι δυσκολίες προσέγγισης του προβλήματος.

Η σχέση του συνταγματικού δικαίου με τους βιοηθικούς προβληματισμούς χαρακτηρίζεται από ένα πρόβλημα, το οποίο εμφανίζεται σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις, έστω και με διαφορετική κάθε φορά μορφή: Αναζητούμε στο Σύνταγμα απαντήσεις σε δύσκολα βιοηθικά ζητήματα, για τα οποία όμως το Σύνταγμα δεν κάνει την παραμικρή ειδική νύξη στο κείμενό του, είτε επειδή δεν είχαν εμφανισθεί ως ζητήματα κατά την εποχή της σύνταξής του είτε γιατί ο συντακτικός νομοθέτης απέφυγε συνειδητά να τα τάμει, αφήνοντας τη ρύθμισή τους στον δημοκρατικά νομιμοποιημένο νομοθέτη. Η σιωπή αυτή του συνταγματικού κειμένου εκ πρώτης όψεως συνήθως αντιμετωπίζεται αρνητικά ως απραξία και ατολμία, από την άλλη όμως η μετατόπιση της απόφασης στον κοινό νομοθέτη εμφανίζει το πλεονέκτημα ότι επιτρέπει την ευχερέστερη προσαρμογή του δικαιικού οικοδομήματος στη συνεχώς μεταβαλλόμενη κοινωνική και επιστημονική πραγματικότητα. Από το πλαίσιο αυτό δεν θα μπορούσε να ξεφύγει και η συζήτηση γύρω από το εάν το Σύνταγμα κατοχυρώνει το δικαίωμα τεκνοποιίας των ομόφυλων ζευγαριών, ένα ζήτημα όπου όρια μεταξύ θετικού συνταγματικού δικαίου και δικαιοπολιτικών επιθυμιών καθίστανται ιδιαίτερα ρευστά.

Β. Τα συνταγματικά δεδομένα.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά: Κατοχυρώνεται το Σύνταγμά μας το δικαίωμα στην (αρνητική ή θετική) αναπαραγωγική ελευθερία; Η απάντηση είναι αναμφίβολα θετική και στηρίζεται στο άρθρο 5 παρ. 1 του Συντάγματος περί ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η απόφαση για την απόκτηση ή μη τέκνων αποτελεί μια από τις κορυφαίες εκδηλώσεις της ανθρώπινης προσωπικότητας. Πρόκειται για μια από τις περιπτώσεις όπου η γενική συνταγματική διάταξη περί ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας (ένα από τα τρία «μητρικά» δικαιώματα μαζί με την ανθρώπινη αξία και την ισότητα) ξεδιπλώνει την κανονιστική της σημασία ως «γενικής ρήτρας» («Auffangsrecht») που εφαρμόζεται σε όλες τις περιπτώσεις όπου ειδικότερες πτυχές της ανθρώπινης προσωπικότητας δεν κατοχυρώνονται σε άλλες συνταγματικές διατάξεις.

Το ερώτημα όμως παραμένει: Το δικαίωμα τεκνοποιίας ισχύει μόνο για τα ετερόφυλα ή και για τα ομόφυλα ζευγάρια; Η μη αναγνώριση του δικαιώματος τεκνοποιίας των ομόφυλων ζευγαριών από την κοινή νομοθεσία αντίκειται στο ατομικό δικαίωμα της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό εξαρτάται από το εάν ο περιορισμός αυτός μπορεί να ενταχθεί στην «τριάδα» των περιορισμών του άρθρου 5 παρ. 1 του Συντάγματος, όπου η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας κατοχυρώνεται εφόσον δεν προσβάλλονται τα δικαιώματα των άλλων και δεν παραβιάζονται το Σύνταγμα και τα χρηστά ήθη.

Το μόνο σίγουρο είναι ότι η αναγνώριση ενός δικαιώματος των ομόφυλων ζευγαριών στην τεκνοποιία δε θα παραβίαζε τα «χρηστά ήθη». Τα τελευταία νοούνται ως εκείνοι οι θεμελιώδεις κανόνες συμπεριφοράς, χωρίς τους οποίους δεν μπορεί να υπάρξει ομαλή κοινωνική συμβίωση. Στους κανόνες των χρηστών ηθών, η επίκληση των οποίων έχει ατονήσει στην πράξη, δεν εντάσσεται και η απαγόρευση της γέννησης και ανατροφής τέκνων από ομόφυλα ζευγάρια. Αρκεί μόνο να υπομνησθεί ότι μια σειρά από δικαιοκρατούμενες και δημοκρατικές έννομες τάξεις έχουν κατοχυρώσει σχετικό δικαίωμα (π.χ. Ηνωμένο Βασίλειο, Σουηδία, Η.Π.Α.).  Και ναι μεν η εικόνα (ακόμα και η ιδέα) μιας οικογένειας όπου μεγαλώνουν παιδιά από ομόφυλους γονείς μπορεί να σοκάρει ένα τμήμα της κοινωνίας, ωστόσο ο σκοπός της απαγόρευσης της αντίθεσης στα χρηστά ήθη δεν έγκειται στην απαγόρευση της προσβολής των ηθικών αντιλήψεων τμημάτων του κοινωνικού συνόλου, ιδίως όταν η «ακραία» συμπεριφορά των συγκοινωνών δεν έχει καμία απολύτως επίδραση στη ζωή των τμημάτων αυτών.

Τι συμβαίνει όμως με το «Σύνταγμα» και «τα δικαιώματα των άλλων» ως όριο στην αναγνώριση ενός δικαιώματος των ομόφυλων ζευγαριών για τεκνοποιία. Το θέμα δεν είναι τόσο απλό και συνδέεται με τη γενικότερη προβληματική της πρόκλησης ή μη αρνητικών συνεπειών στην παιδική προσωπικότητα.

Γ. Το συμφέρον του παιδιού ως το βασικό κριτήριο για την επίλυση του ζητήματος από τον νομοθέτη.

Κατ’ αρχάς, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι το συμφέρον του παιδιού αποτελεί έννομο αγαθό συνταγματικού επιπέδου. Πέρα από το ίδιο το άρθρο 5 παρ. 1 του Συντάγματος, το οποίο κατοχυρώνει όχι μόνο την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας των ενηλίκων αλλά και -κατά μείζονα λόγο- την ομαλή διαμόρφωση της παιδικής και νεανικής προσωπικότητας, το Σύνταγμά μας στο άρθρο 21 προβλέπει ότι η «οικογένεια … η μητρότητα και η παιδική ηλικία τελούν υπό την προστασία του Κράτους» (παρ. 1) και ότι το «Κράτος μεριμνά για την υγεία των πολιτών και παίρνει ειδικά μέτρα για την προστασία της νεότητας». Εάν γινόταν δεκτό ότι η αναγνώριση ενός δικαιώματος τεκνοποιίας και από τα ομόφυλα ζευγάρια θα έθετε σε κίνδυνο τα συμφέροντα του παιδιού, αυτό θα αποτελούσε έναν επαρκή συνταγματικό λόγο για την άρνηση αναγνώρισης ενός τέτοιου δικαιώματος. Διότι ναι μεν γενικώς καμία συνταγματική διάταξη δεν υπερτερεί a priori έναντι της άλλης και κανένα συνταγματικό δικαίωμα δεν υπερέχει εκ των προτέρων έναντι του άλλου, όπως παγίως γίνεται δεκτό στη συνταγματική θεωρία και νομολογία, είναι ωστόσο προφανές ότι στη διαδικασία των συνταγματικών σταθμίσεων το συμφέρον του τέκνου εισέρχεται με μια αυξημένη βαρύτητα. Η προτεραιότητα αυτή του συμφέροντος του παιδιού αντανακλάται σε μια σειρά από διατάξεις του διεθνούς δικαίου και της εθνικής νομοθεσίας.

Για να επιστρέψουμε τώρα στην ειδικότερη προβληματική, δεν μπορεί να υιοθετηθεί η εκδοχή ότι οι ομοφυλόφιλοι γονείς είναι εξ ορισμού χειρότεροι (ή καλύτεροι) γονείς σε σχέση με τους ετερόφυλους. Είναι προφανές ότι η ωριμότητα ενός προσώπου για την ανατροφή τέκνων σχετίζεται με άλλα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του και όχι με το σεξουαλικό του προσανατολισμό. Όπως ένας ετερόφυλος μπορεί να είναι κακός γονέας, έτσι και ένας ομοφυλόφιλος μπορεί να είναι καλός πατέρας ή καλή μητέρα. Ο γονέας είναι όμως η μια άκρη της σχέσης. Η άλλη άκρη της σχέσης είναι το παιδί και στο σημείο αυτό ανακύπτουν μια σειρά από ερωτήματα. Πώς θα προσλάβει το παιδί μια οικογένεια, η οποία θα αποτελείται από «δύο πατέρες» ή «δύο μητέρες», αντί για το παραδοσιακό σχήμα του πατέρα και της μητέρας; Θα έχει ή όχι συνέπειες για το ψυχικό του κόσμο και την ανάπτυξη της προσωπικότητάς του; Η στάση του στενότερου και ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος στη νέα αυτή μορφή οικογένειας ενδέχεται να δημιουργήσει προβλήματα στο παιδί ή όχι; Γνωρίζουμε τον τρόπο που θα αντιμετωπισθεί από το ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον, στο σχολείο, στη γειτονιά;

Τα ερωτήματα είναι ασφαλώς πολλά και, επειδή ακριβώς αφορούν το μέλλον των παιδιών, δεν επιτρέπεται να αντιμετωπισθούν με τις «προερμηνευτικές επιλογές», προς την μια ή την άλλη κατεύθυνση των ενηλίκων. Στο διαδίκτυο μπορεί να διαβάσει κάποιος για έρευνες, οι οποίες έχουν διεξαχθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής από επιστημονικά σωματεία και συνηγορούν υπέρ της ομαλής εξέλιξης των παιδιών ομόφυλων ζευγαριών. Είναι όμως αυτές οι μόνες έρευνες και μπορούν να μεταφερθούν, δίχως άλλο, σε ένα διαφορετικό αξιακό και πολιτιστικό περιβάλλον;

Αυτά και άλλα πολλά είναι ζητήματα, τα οποία πρέπει να αντιμετωπισθούν μέσα από έναν νηφάλιο επιστημονικό διάλογο, τα πορίσματα του οποίου θα αξιοποιήσει ο δημοκρατικά νομιμοποιημένος νομοθέτης και όχι ο δικαστής. Γιατί η «διερεύνηση όλων των πτυχών μιας «δύσκολης» υπόθεσης είναι ευχερέστερο να γίνει στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας (με τη δημόσια διαβούλευση του νομοσχεδίου, την ακρόαση των ενδιαφερομένων στην αρμόδια επιτροπή της Βουλής, την ανταλλαγή απόψεων στο Κοινοβούλιο και την έκφραση απόψεων στα μέσα ενημέρωσης) παρά στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης δίκης, η απόφαση της οποίας θα ισχύσει μάλιστα μόνο για τους συγκεκριμένους διαδίκους (με ενδεχομένως διαφορετική κρίση άλλου δικαστηρίου) δημιουργώντας έτσι και θέματα ανισότητας».

 

* To άρθρο παρατίθεται ακριβώς όπως εστάλη.

Υπό δημοσίευση (σε εκτενέστερη μορφή με υποσημειώσεις) στο συλλογικό τόμο «Βιοηθική-Το παιδί», επιμ. Μ. Κανελλοπούλου-Μπότη, Ευ. Πρωτοπαπαδάκης, Φ. Παναγοπούλου-Κουτνατζή, εκδ. Παπαζήση, 2017.

** Καθηγητής Δημοσίου Δικαίου Νομικής Σχολής Ε.Κ.Π.Α.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s