Η ΤΕΧΝΗ ΤΩΝ ΝΟΣΟΥΣΩΝ ΨΥΧΩΝ.

Του Ιωάννη Κανδυλάκη

Ο υπάλληλος με τα λευκά ρούχα στέκεται ημικοιμισμένος σε ένα διάδρομο. Ο χώρος είναι λευκός, γυμνός, με μοναδικό στολίδι τη φθορά που αρχίζει να συσσωρέυεται στα πλακάκια, στις γωνίες και στα παραθυρόφυλλα στους διαδρόμους του ασύλου που έχουν ξεφτίσει.Το άσυλο είναι γνωστό ως «Maudsley Hospital», το μεγαλύτερο ίδρυμα του Ηνωμένου Βασιλείου, ευρισκόμενο στο Δυτικό Λονδίνο, με ειδίκευση στην εκπαίδευση ψυχιατρικού προσωπικού. Ανέκφραστα, ο υπάλληλος σηκώνει το βλέμμα στο άκουσμα βημάτων. Είναι μια νεαρή κοπέλα.

Είναι απόφοιτος θεατρικών σπουδών από το Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ. Ζητεί την κατάλληλη θεραπεία, καθώς πάσχει από βαρείας μορφής κλινική κατάθλιψη. Εισάγεται ως τρόφιμος στο νοσοκομείο. Το έτος είναι 1999 και η εικοσιοκτάχρονη κοπέλα βρίσκεται να αιωρείται στο κέντρο του δωματίου από τα κορδόνια των παπουτσιών της. Η θεατρικός συγγραφέαςSarah Kane (1971-1999) είχε δώσει τέλος στη ζωή της.

Θα αφήσει πίσω της τα θεατρικά της έργα. Άλλοι νοσούντες, που ομοίως αποφάσισαν να δώσουν τέλος, θα αφήσουν γραπτά, ποιήματα, δίσκους με τη φωνή τους, βιβλία με τη φλογισμένη γλώσσα τους, τους απαριθμημένους πόθους και τους αναρίθμητους πόνους τους. Τέχνη. Θα μπορούσε να είχε προσφέρει κι άλλη ομορφιά στον κόσμο. Θα μπορούσε να είχε σώσει τον εαυτό της. Σχόλια πανταχόθεν, κάθε ειδικός ψυχολόγος κάνει διάγνωση και προσφέρει θεραπεία. Και τέλος, στην ελεγεία θα γραφτεί τόσο αναμενόμενα: «Δεν ήταν για αυτόν τον κόσμο!». Και οι αναγνώστες θα γυρίσουν σελίδα στην εφημερίδα τους, διπλώνοντας αναπαυτικά τα πόδια τους.

«Δεν ήταν για αυτόν τον κόσμο!», ο οποίος την γέννησε, την εξέθρεψε, την γέμισε ψυχικά βαρίδια και την άφησε να βουλιάξει. Ο κόσμος που ενέπνευσε την τέχνη της και έτσι άρθρωσε την άλλοτε καλλίφωνη, άλλοτε σπαρακτική κραυγή της, την κραυγή κάθε καλλιτέχνη που βρέθηκε στην ίδια θέση. Ο κόσμος που τον ονόμασε «παρείσακτο», «ασθενή» και «βάρος». Ο καλλιτέχνης-αυτόχειρας αναμενόμενα θα αναγνωριστεί μετά τη δραματική του έξοδο. Προς στιγμήν και για λίγο η κοινωνία, συγκινημένη, θα χύσει ένα δάκρυ και θα αμφισβητήσει τους θεσμούς, που συγκροτούν το σύστημα περίθαλψης των ψυχικώς νοσούντων, ένα σύστημα που νοσεί το ίδιο, τροφοδοτώντας ακατάπαυστα την παγκόσμια συνείδηση με νέες τραγικές ιστορίες ασθενών.

Σύμφωνα με τις στατιστικές, υπολογίζεται πως ένας στους πέντε ανθρώπους πάσχει από κάποιου είδους ψυχική νόσο, με ένα στους εκατό να πάσχει από ψυχική νόσο βαρείας μορφής. Έτσι, το σύστημα περίθαλψης ψυχικά νοσούντων αναλαμβάνει ένα δύσκολο ρόλο. Φυσικά, η αντιμετώπιση έχει υπάρξει ιστορικά από ανεπαρκής και αναποτελεσματική έως απάνθρωπη. Τεχνικές που χρησιμοποιούνταν μέχρι το τέλος του εικοστού αιώνα -και συνεχίζουν ακόμα και σήμερα να χρησιμοποιούνται σε συγκεκριμένα σημεία του πλανήτη- φαντάζουν απόλυτα διαστροφικές. Τεχνικές, όπως η χορήγηση παραισθησιογόνου L.S.D. στους τροφίμους, σε συνεδρίες που διαρκούσαν έως και έντεκα ημέρες, ήταν σε εφαρμογή στις ψυχιατρικές κλινικές των Ηνωμένων Πολιτειών από το 1950 έως το 1970. Παράλληλα, εμφανίζεται η αποκαλούμενη μέθοδος «Παχνίδι της Σίνανον», όπου οι ασθενείς τοποθετούνταν στην απομόνωση και δέχονταν από λεκτική βία έως ξυλοδαρμούς, ακινητοποίηση με χρήση αλυσίδων και άλλες τεχνικές εξευτελισμού. Η τεχνική αυτή μάλιστα συνεχίστηκε με τις ευλογίες του αμερικανικού κράτους το οποίο χρηματοδότησε οργανισμούς με τέτοια δράση, μεταξύ των οποίων το «The Seed», με έδρα τη Φλόριντα, το οποίο έλαβε 1,4 εκατομμύρια δολάρια και ανοιχτά εφήρμοζε τη «Μέθοδο της Σίνανον» στους ασθενείς, κυρίως στους ανήλικους, έως και δώδεκα ώρες την ημέρα.

Και οι κατάφωρες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από το προσωπικό ψυχιατρικών ιδρυμάτων και ασύλων συνεχίζονται. Η άγνοια μετουσιώνεται σε μίσος και πλαισιώνεται με ψευδο-επιστήμη με τις ευλογίες των σύγχρονων δυτικών κρατών. Πρόσφατα προέκυψε το ζήτημα της χρήσης θεραπείας με ηλεκτροσόκ στις ψυχιατρικές κλινικές της γειτονικής Τουρκίας, όταν εξετάστηκε το αίτημά της για είσοδο στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Και κάπως έτσι, με την προσβλητική αδιαφορία και την ανοχή που δείχνει η εκάστοτε κρατική εξουσία στην απάνθρωπη αντιμετώπιση των ψυχικά νοσούντων, το σύστημα συνεχίζει ακάθεκτα τη λειτουργία του.

Ένα σύστημα φυσικά, που δεν αποτελεί παρά αντικατοπτρισμό της κοινωνίας, μιας κοινωνίας η οποία, ανίκανη και ανεπαρκώς ενημερωμένη, αδυνατεί να κοιτάξει το πρόβλημα στα μάτια. Πολλές οι περιπτώσεις εγκατάλειψης! Φόβος και αισθήματα υποκριτικού οίκτου αναμεμειγμένου με υπεροψία… Οι περαστικοί στο δρόμο συνάνθρωποι προτιμούν να σπρώξουν το ζήτημα κάτω από το χαλί. Η κοινωνικά κατεστημένη νοοτροπία ορίζει την τάση να αποφεύγουμε και να περιθωριοποιούμε ο,τιδήποτε «χαλάει» την αισθητική μας. Και συχνά ξεχνούν ή αδυνατούν να συνειδητοποιήσουν πόσα τούς προσέφερε η τέχνη που ο κάθε έγκλειστος καλλιτέχνης δημιούργησε.

Γιατί εν τέλει αυτό έχει σημασία. Η τέχνη τους ίασε. Κατά τραγική ειρωνεία όχι τους ίδιους τους δημιουργούς, αλλά χιλιάδες άλλους, αναγνώστες, ακροατές, θεατές, που συνδέθηκαν μαζί τους. Ιάθηκαν οι ψυχικές πληγές τους, αγαλλίασε το πνεύμα τους, σκορπίστηκε η υπαρξιακή μοναξιά τους μέσα από την εκτυφλωτική αποκάλυψη πως δεν είναι μόνοι και δεν υποφέρουν μόνοι. Και αυτή η «κοινωνία» της ψυχικής νόσου πέτυχε αυτό το οποίο δεν πέτυχαν οι εγκλεισμοί σε άσυλα, οι ενδοφλέβιες χορηγήσεις χημικών φαρμακευτικών ουσιών, οι πρακτικές ηλεκτροσόκ και οι λοβοτομές, ενώ ταυτόχρονα οι έμπιστοι θεράποντες, «τα χέρια του Θεού», στράγγιξαν τη ζωή των ασθενών τους, υπό την επίβλεψη του κράτους-πατέρα˙ ενός άστοργου γονέα που κρύβει το παιδί του, γιατί είναι άρρωστο, που βλέπει τα χαραγμένα χέρια του και αποστρέφει το βλέμμα του ή το τιμωρεί, οδηγώντας το με σίγουρα βήματα προς μια πλεκτή θηλιά.

Αν η τέχνη είναι το καταφύγιο της τρέλας, τότε πιστεύω πως εκεί βρίσκεται και το αντίδοτο σε αυτήν, αν πράγματι υπάρχει τέτοιο. Και φοβάμαι μήπως το έργο τέχνης, που θα θεραπεύσει τις επόμενες γενιές άρρωστων ψυχών, βρίσκεται κλειδωμένο σε ένα θάλαμο, σε κάποιο ψυχιατρικό άσυλο, ανάμεσα στους φιμωμένους τροφίμους και δε δει ποτέ το φως. Και πώς θα ζήσει ο κόσμος χωρίς την τέχνη;

Time has told me
You’re a rare, rare find.
A troubled cure for a troubled mind.
And time has told me
Not to ask for more.
For someday or ocean,
Will find its shore.      
Do you cry out in your sleep?
All my failings exposed…
Get a taste in my mouth,
As desperation takes hold.
Is it something so good
Just can’t function no more?
«Time has told me»: Στίχοι του Άγγλου τραγουδοποιού Nick Drake (1948-1974), ο οποίος έπασχε από κατάθλιψη και έδωσε τέλος στη ζωή του στα 26 του έτη. «Love will tear us apart»: Στίχοι του Άγγλου τραγουδοποιού Ian Curtis (1956-1980), ο οποίος έπασχε από επιληψία και κατάθλιψη και έδωσε τέλος στη ζωή του στα 23 του έτη.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s