75 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ, 75 ΧΡΟΝΙΑ ΟΦΕΙΛΕΣ…

Από τη: Μαρία Κορνάρου

Η μεγάλη εθνική επέτειος της 28ης Οκτωβρίου αποτελεί αφορμή για να θυμηθούμε την ιστορία μας, να τιμήσουμε τη μνήμη των προγόνων μας, να καυχηθούμε για την αρετή και τον ηρωισμό των Ελλήνων στο Έπος του ’40, τόσο εκείνων που αγωνίστηκαν ενεργά εναντίον του κατακτητή όσο και εκείνων που με καρτερία και ελπίδα υπέμειναν τα δεινά του πολέμου. Αξίζει ακόμη να ασχοληθούμε με τα δικαιώματα της Ελλάδας από τον πόλεμο, διεκδικώντας εκ νέου την αποπληρωμή των πολεμικών επανορθώσεων και την εκπλήρωση των συμβατικών υποχρεώσεων εκ μέρους της Γερμανίας. Πρόκειται για ένα χρέος που γέννησε η γερμανική ακολασία στην κατεχόμενη Ελλάδα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η οποία επλήγη πληθυσμιακά, οικονομικά, πολιτισμικά και ηθικά.

Οι αξιώσεις της Ελλάδας διακρίνονται σε τρία είδη: α) πολεμικές επανορθώσεις, δηλαδή παροχές που καταβάλλονται διακρατικά από τον ηττημένο στο νικητή έπειτα από μια ένοπλη σύγκρουση, με σκοπό να επανορθώσει τις ζημιές που προξένησε στο κράτος και στις δομές του, β) αποζημιώσεις των θυμάτων που υπέστησαν διώξεις, αντίποινα και γενικότερα πολεμικές επιχειρήσεις που αντίκεινται στους κανόνες του διεθνούς δικαίου[1], γ) αποπληρωμή οφειλών από το Κατοχικό Δάνειο που έλαβε η Γερμανία από τα ταμεία του ελληνικού κράτους το 1942. Ακολούθως, θα παρουσιαστεί κατά το δυνατόν συνοπτικά το περιεχόμενο αυτών των αξιώσεων.

Α) Πολεμικές Επανορθώσεις

Το μέγεθος της ζημίας που υπέστη το ελληνικό κράτος στις δομές και στην οικονομία του είναι τέτοιο, που πολλοί συγγραφείς χαρακτηρίζουν την γερμανική πολιτική «λεηλασία». Ο Άγγλος Μέντλικοτ γράφει ότι η γερμανική διοίκηση «λεηλάτησε συστηματικά την Ελλάδα»[2]. Η κατοχή και ο πόλεμος ρυθμίζονται από τη Β΄ Συνθήκη Ειρήνης της Χάγης του 1907 για το δίκαιο του πολέμου, όπου, μεταξύ άλλων, προλέπεται ότι οι Αρχές Κατοχής μπορούν να διενεργούν οποιεσδήποτε απολήψεις σε χρήμα, είδος ή υπηρεσίες για τις ανάγκες του στρατού κατοχής, με την προϋπόθεση ότι αυτές θα είναι ανάλογες με τους πόρους της χώρας. Πρόκειται για τις λεγόμενες δαπάνες ή έξοδα κατοχής (Besatzungskosten). Στην περίοδο του μεσοπολέμου, η Ελληνική οικονομία βρισκόταν ήδη σε δύσκολη θέση και, όταν άρχισε η γερμανική κατοχή το 1941, τα ετήσια έσοδα δεν υπερέβαιναν τα 12 δισεκατομμύρια δραχμές και το εθνικό εισόδημα τα 45 δισεκατομμύρια δραχμές. Οι Αρχές Κατοχής μέσα σε οκτώ μήνες, από τον Απρίλιο του 1941 έως το τέλος του έτους, έλαβαν για έξοδα κατοχής 26 δισεκατομμύρια δραχμές, δηλαδή τα 2/3 του εθνικού εισοδήματος! Το Μάρτιο του 1942, οι Αρχές Κατοχής ζητούν 1,5 δισεκατομμύρια δραχμές το μήνα ως έξοδα κατοχής βάσει της Συμφωνίας της Ρώμης, με την οποία συνάπτεται το Κατοχικό Δάνειο που θα αναλυθεί παρακάτω. Τα πραγματικά ποσά που εισπράττουν είναι κατά πολύ μεγαλύτερα. Μόνο από την Τράπεζα της Ελλάδος υπολογίζεται ότι λαμβάνουν μηνιαία έξοδα κατοχής 33,6 δισεκατομμύρια δραχμές, ενώ, αν συνυπολογιστούν οι πληρωμές από τον κρατικό προϋπολογισμό, παίρνουν κάθε μήνα 42,8 δισεκατομμύρια, ποσό τριάντα φορές μεγαλύτερο από αυτό που οι ίδιοι απαίτησαν. Υπολογίζεται ότι το ημερήσιο ποσό των εξόδων κατοχής κατά κεφαλήν ήταν το Νοέμβριο του 1941 δεκαοχτώ δραχμές και τον Οκτώβριο του 1942 εκατόν έντεκα δραχμές για κάθε Έλληνα. Συγκριτικά, η Ελλάδα επιβαρύνθηκε σε βαθμό πενταπλάσιο από τη Γαλλία, όπου ο κάθε Γάλλος πλήρωνε έξοδα κατοχής επτά φράγκα.[3] Ο πίνακας με τους υπολογισμούς του Α. Μπακάλμπαση δίνει μία εικόνα του υπέρογκου των εξόδων κατοχής:

ΠΙΝΑΚΑΣ 1: ΕΞΟΔΑ ΚΑΤΟΧΗΣ ΜΟΝΟ ΣΕ ΧΡΗΜΑ[4]

  Έξοδα κατοχής σε δρχ. Ποσοστό στο σύνολο των δημοσίων δαπανών
Απρίλιος 1941 – Μάρτιος    1942 45,254 δισεκατομμύρια 76,28%
Απρίλιος 1942 – Μάρτιος 1943 411,231 δισεκατομμύρια 65,01%
Απρίλιος 1943 – Δεκέμβριος 1943 2,492 τρισεκατομμύρια 67,6%
Σύνολο 2,948 τρισεκατομμύρια Μέσος όρος 66,63%

Οι εισφορές της Ελλάδας στις δυνάμεις του Άξονα δεν περιορίστηκαν σε χρήμα αλλά επεκτάθηκαν και σε υλικά αγαθά. Με ειδικές Διοικητικές Υπηρεσίες και Εταιρίες οι Γερμανοί οργάνωσαν την τροφοδότηση των υλικών αναγκών του Γ’ Ράιχ από τον εκμεταλλεύσιμο πλούτο της Ελλάδας, που περιελάμβανε πρώτες ύλες, όπως χάλυβα και άλλα μεταλλεύματα, ορυκτά, όπως ο άνθρακας, γεωργικά αγαθά, όπως η σταφίδα και τα καπνά, αλλά και τις κινητές περιουσίες των Ελλήνων.  Ό,τι είχε να προσφέρει η Ελλάδα, φορτωνόταν στα πλοία και ταξίδευε με προορισμό τη Γερμανία. Γερμανοί βιομήχανοι έλεγχαν την ετήσια παραγωγή βιομηχανικών μεταλλευμάτων καθώς και την οπλοβιομηχανία και τους σιδηροδρόμους, ενώ Γερμανικές τράπεζες κατέλαβαν τον ιδιωτικό χρηματοπιστωτικό τομέα. Αυτές οι πρακτικές άρχισαν από την άφιξη των κατακτητών και συνεχίστηκαν ως το τέλος της κατοχής, απομυζώντας μια Ελλάδα με παραπαίουσα οικονομία και υποτιμημένο νόμισμα. Υπολογίζεται ότι κατά την πρώτη φάση της Κατοχής η αξία των λεηλασιών ανήλθε στα 750 εκατομμύρια μάρκα.[5]

Στις παραπάνω κλοπές των εξαγώγιμων αγαθών της Ελλάδας, πρέπει να προστεθεί η λεηλασία των πολιτισμικών αγαθών. Οι Γερμανοί δεν έκλεβαν μόνο τις αρχαιότητες για να τις επιστρέψουν στην πατρίδα τους, αλλά επίσης προέβαιναν σε επαίσχυντες και αδικαιολόγητες καταστροφές των μνημείων, η αξία των οποίων δεν μπορεί να αποτιμηθεί σε χρήμα. Εκλάπησαν αρχαία από όλη σχεδόν την Ελλάδα, τόσο την ηπειρωτική όσο και τα νησιά. Από τις καταστροφές ενδεικτικά αναφέρεται ότι οι Γερμανοί απέκοψαν με ξιφολόγχες μάρμαρα από τον Παρθενώνα, προκάλεσαν πυρκαγιά και ανατινάξεις στο ναό του Ποσειδώνος στο Σούνιο, πυροβόλησαν με περίστροφα τα λιοντάρια την Πύλη των Λεόντων στις Μυκήνες, χρησιμοποίησαν τον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας ως χώρο στάθμευσης μηχανοκινήτων οχημάτων, βομβάρδισαν, έκαψαν και έκλεψαν ιερά σκεύη και κειμήλια από πληθώρα μοναστηριών και εκκλησιών, μεταξύ άλλων από τα Μετέωρα.[6]

Στο στόχαστρο των γερμανικών καταστροφών βρέθηκαν ακόμη οι υλικές υποδομές της χώρας. Καταστράφηκαν 3,7 χιλιάδες  πόλεις και οικισμοί με συνολικά 408 χιλιάδες σπίτια αξίας 150 χιλιάδες προπολεμικές δραχμές έκαστο. Αχρηστεύθηκε το 75-80% του οδικού δικτύου, όπως οι γέφυρες, και το 75% των μεταφορικών μέσων, όπως ο σιδηρόδρομος. Ανατινάχθηκε ο ισθμός της Κορίνθου. Ο εμπορικός στόλος μειώθηκε κατά 73% και καταστράφηκαν πολλά λιμενικά έργα[7]. Η έκταση των ζημιών οφείλεται σε μεγάλο μέρος στη στρατηγική της «καμένης γης» που ακολούθησε ο Γερμανικός στρατός κατά την αναχώρησή του από το 1943 και μετά.  Μόνο για της καταστροφές στη Θεσσαλονίκη, ο εκπρόσωπος τύπου των γερμανών σημειώνει ότι «εμπειρογνώμονες δήλωσαν πως θα χρειάζονταν δέκα χρόνια για την επανόρθωση των εκτεταμένων καταστροφών.»[8].

Από τα παραπάνω στοιχεία προκύπτει το εύλογο ερώτημα πώς από μία καταστραμμένη και απογυμνωμένη από υποδομές και πλουτοπαραγωγικές πηγές χώρα μπόρεσαν οι Γερμανοί να αποσπάσουν τα παχυλά ποσά των «δαπανών κατοχής». Η απάντηση είναι ότι εκτοξεύτηκε η παραγωγή νομίσματος χωρίς αντίκρισμα, αφού πρώτα οι Γερμανοί έκλεψαν τα αποθέματα του ελληνικού κράτους σε προπολεμικά νομίσματα, που αποτελούνταν από 50% ασήμι και χαλκό, νικέλιο και ψευδάργυρο. Σε ολόκληρη την κατοχική περίοδο, η οικονομία τροφοδοτούνταν αποκλειστικά από τον πληθωρισμό, χωρίς ίχνος πραγματικών εσόδων[9]. Το 1944, η μία νέα δραχμή είχε αξία το ένα πεντηκοσιοστό της παλαιάς δραχμής. Αποτέλεσμα του πληθωρισμού ήταν η μεγάλη πείνα της Κατοχής, που κόστισε τουλάχιστον 125 χιλιάδες ζωές[10]. Στην Αθήνα και αλλού οργανώθηκαν συσσίτια και έγιναν μαζικές διαμαρτυρίες επισιτισμού. Όσοι μπορούσαν, εγκατέλειπαν τις πόλεις και κατέφευγαν στην ύπαιθρο, όπου η καλλιεργήσιμη γη προσέφερε την αξία που τα ελληνικά χρήματα είχαν χάσει.  Υπολογίζεται ότι η συνολική ζημία της χώρας από τον πληθωρισμό μέχρι τον Οκτώβριο του 1944 ανέρχεται στα 549 εκατομμύρια δολάρια[11]. Η αξία της δραχμής υποτιμήθηκε σε βαθμό εκμηδενισμού, όπως δείχνει ο παρακάτω πίνακας τιμών:

ΠΙΝΑΚΑΣ 2: ΤΙΜΗ ΣΕ ΔΡΑΧΜΕΣ ΑΝΑ ΟΚΑ (1.280 γρμ) [12]

  Ψωμί
(σε δρχ)
Λάδι (σε δρχ) Ζάχαρη
(σε δρχ)
Γάλα (σε δρχ) Πατάτες
 (σε δρχ)
Απρίλιος 1941 10 60 22 10 6
Αύγουστος-Σεπτέμβριος 1944 153 εκατομμύρια 116 εκατομμύρια 50 εκατομμύρια 12 εκατομμύρια 5 εκατομμύρια

Β) Αποζημιώσεις

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, οι μαζικές σφαγές, η πυρπόληση χωριών, η θανάτωση αμάχων και γυναικόπαιδων, ακόμη και βρεφών, ήταν συνήθη φαινόμενα. Ονόματα, όπως τα Καλάβρυτα, το Δίστομο, η Κλεισούρα, το Κομμένο της Άρτας, ο Βιάννος της Κρήτης έμειναν στην ιστορία για τις θηριωδίες που διεπράχθησαν εκεί από τους ναζί. Λειτούργησαν σε ολόκληρη την Ελλάδα 26 στρατόπεδα συγκέντρωσης κρατούμενων και ομήρων, όπου πολλοί πέθαιναν από τις κακουχίες ή αποστέλλονταν στα γνωστά κολαστήρια του Άουσβιτς και του Νταχάου[13]. Αναφέρεται μικρό τμήμα των αγριοτήτων στο Δίστομο, που μαρτυρεί το αληθινό πνεύμα των σφαγών-«αντιποίνων»:

«…Φονεύουσι την Ευφροσύνην Σταθά και το θηλάζον βρέφος της, ηλικίας 7 μηνών. Αποκόπτουσι τμήμα του μαστού της μητρός και το τοποθετούσιν εις το στόμα του νεκρού βρέφους. Την Μαρουσιάν, σύζυγος Ιω. Φιλίππου, σύρουν εκ της κρύπτης της με σκοπόν να την βιάσουν, αλλ’ ότε είδον ότι αύτη ήτο έγκυος, δια μαχαίρας διήνοιξαν την κοιλίαν της, το δε εκχυθέν έμβρυον μετά λύσσης εποδοπάτησαν. (…) Του αβάπτιστου νηπίου Ζάκα διανοίγουσι την κοιλίαν …»[14].

Σύμφωνα με τη VI από τις «Αρχές της Νυρεμβέργης», που διατυπώθηκαν από την Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου βάσει του Καταστατικού Χάρτη του Δικαστηρίου της Νυρεμβέργης μετά από εντολή της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών, η οποία έκρινε πως το Καταστατικό αποτύπωνε κανόνες εθιμικού Διεθνούς Δικαίου:

Τα εγκλήματα που αναφέρονται παρακάτω τιμωρούνται ως εγκλήματα Διεθνούς Δικαίου:

Α. Εγκλήματα κατά της Ειρήνης: α. Προγραμματισμός, προετοιμασία ή κήρυξη επιθετικού πολέμου ή πολέμου κατά παράβαση των διεθνών συνθηκών, συμφωνιών ή διαβεβαιώσεων, β. Συμμετοχή σε ένα κοινό σχέδιο ή συνωμοσία για την πραγματοποίηση οποιασδήποτε των πράξεων που αναφέρονται στο σημείο (α).

Β. Εγκλήματα Πολέμου: Παραβιάσεις των νόμων ή των εθίμων του πολέμου που μπορεί να περιλαμβάνουν αλλά δεν περιορίζονται μόνο σε φόνο, κακομεταχείριση ή εκτοπισμό με σκοπό την υποβολή σε καταναγκαστική εργασία ή για οποιονδήποτε άλλο σκοπό του άμαχου πληθυσμού προς ή από το κατεχόμενο έδαφος, φόνος ή κακομεταχείριση αιχμαλώτων πολέμου,  ναυαγών, δολοφονία ομήρων, λεηλασία δημόσιας ή ιδιωτικής περιουσίας, αδικαιολόγητη καταστροφή πόλεων, κωμοπόλεων ή χωριών ή καταστροφές που δεν δικαιολογούνται από στρατιωτική αναγκαιότητα.

Γ. Εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας: Δολοφονίες, εξοντώσεις, υποδούλωση και άλλες απάνθρωπες πράξεις που τελέστηκαν εναντίον του άμαχου πληθυσμού ή διώξεις για πολιτικούς, φυλετικούς ή θρησκευτικούς λόγους, όταν τέτοιες πράξεις τελούνται ή τέτοιες διώξεις ενεργούνται σε εκτέλεση ή σε σχέση με οποιοδήποτε έγκλημα κατά της ειρήνης ή οποιοδήποτε έγκλημα πολέμου [15].

Το Διεθνές Στρατιωτικό Δικαστήριο εκλήθη το 1948 να αποφανθεί για τη νομιμότητα των αντιποίνων που διεξήχθησαν από τις Αρχές Κατοχής στην Ελλάδα, στο πλαίσιο της δίκης για τα εγκλήματα κατοχής στη Νοτιοανατολική Ευρώπη που είναι γνωστή ως «Υπόθεση των 7».[16]  Κατ’ αρχήν έγινε δεκτό ότι οι επιχειρήσεις της Γερμανίας κατά της Ελλάδας συνιστούσαν επιθετικό πόλεμο, αντίθετο προς τις διατάξεις του Διεθνούς Δικαίου, επομένως, η παρουσία των γερμανικών στρατευμάτων στην χώρα ήταν παράνομη και αυτά δεν είχαν κανενός είδους δικαίωμα υπό την ιδιότητα του κατακτητή. Τα όποια αντίποινα θα μπορούσαν να θεωρηθούν θεμιτά για την εξασφάλιση της τάξης και ηρεμίας, υπό τις προϋποθέσεις ότι δε στρέφονταν κατά αμάχων,  υπήρχαν επαρκείς αποδείξεις για τη συμμετοχή του συνόλου του πληθυσμού στο έγκλημα και τηρούνταν η αρχή της αναλογικότητας των αντιποίνων με το αδίκημα που διεπράχθη. Το Δικαστήριο επεσήμανε επίσης την υποχρέωση να υποβληθούν σε νόμιμη δικαστική διαδικασία τα μέλη του πληθυσμού που θα εκτελούνταν. Σύμφωνα με το Δικαστήριο, η «στρατιωτική αναγκαιότητα», που συχνά επικαλούνταν οι κατηγορούμενοι, μπορεί να επιτρέψει τη σύλληψη και εκτέλεση ένοπλων εχθρών, όχι όμως και τη θανάτωση αμάχων «με σκοπό την εκδίκηση ή απλά για την ικανοποίηση της επιθυμίας κάποιου να σκοτώσει»[17]. Όσο για τις καταστροφές περιουσιών, αυτές είναι ανεκτές μόνο όταν η εν λόγω περιουσία θα ήταν χρήσιμη στον εχθρό, ενώ απαγορεύεται από το Διεθνές Δίκαιο η αυθαίρετη καταστροφή περιοχών και περιουσιών ως αυτοσκοπός.

Τα όρια που χάραξε το Δικαστήριο για την ανοχή της διεξαγωγής αντιποίνων δεν τηρήθηκαν από τους Γερμανούς στρατιώτες. Οι πράξεις των κατακτητών που οι ίδιοι χαρακτήρισαν «αντίποινα» στα Καλάβρυτα, στο Δίστομο, στην Κλεισούρα και σε πολλές άλλες περιοχές της Ελλάδας, αποτελούν για το Δικαστήριο «κραυγαλέες δολοφονίες» [18]. Η ολοκληρωτική καταστροφή περιοχών ήταν αδικαιολόγητη και οι εκτελέσεις των κατοίκων έγιναν, κατά το Δικαστήριο, «για να εκδικηθούν μαζικά τον πληθυσμό». Η δυσαναλογία των «αντιποίνων» σε σχέση με τα εγκλήματα σε βάρος των Γερμανών επιβεβαιώνεται από την εντολή των Γερμανών να θανατώνονται 50 Έλληνες για κάθε έναν νεκρό Γερμανό στρατιώτη. Το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι: «Το αποδεικτικό υλικό σε αυτές τις περιπτώσεις καταδεικνύει τέτοια έκταση φόνων και καταστροφών, που σπάνια έχει υπάρξει ξανά στη σύγχρονη ιστορία». Η τελική κρίση του Δικαστηρίου διακηρύσσει την αδιαμφισβήτητη παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου από τα υπό κρίση περιστατικά, τα οποία γίνεται δεκτό ότι καταδεικνύουν την τακτική που ακολουθήθηκε γενικότερα από το Γερμανικό στρατό [19].

Το πραγματικό αποτέλεσμα της παραπάνω καταδικαστικής απόφασης, όπως και πολλών διώξεων Γερμανών εγκληματιών πολέμου σε εθνικό επίπεδο, ήταν η κραυγαλέα ατιμωρησία[20]. Οι καταδικασθέντες της «Υπόθεσης 7», αν και τους υπεβλήθησαν βαριές ποινές[21], κυκλοφορούσαν όλοι ελεύθεροι μέσα σε διάστημα έως και πέντε ετών. Πλήθος εγκληματιών πολέμου οδηγήθηκαν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων ως το 1952, και λιγότεροι αργότερα, εκ των οποίων σχεδόν όλοι αθωώθηκαν ή αποφυλακίστηκαν σύντομα. Η επίμονη παρέμβαση της Γερμανίας στις δίκες καθώς και η αρνητική στάση των Συμμάχων από το 1952 και μετά συνέβαλαν στη γενική ανοχή και ατιμωρησία των εγκληματιών πολέμου [22]. Μεγάλη δημοσιότητα πήρε η υπόθεση του Μαξ Μέρτεν[23], ο οποίος καταδικάσθηκε από τα ελληνικά δικαστήρια αλλά μετά από εξαγορά της ποινής του από τη γερμανική κυβέρνηση εξεδόθη στη Γερμανία, όπου και αφέθηκε ελεύθερος σχεδόν αμέσως.

Γ) Κατοχικό Δάνειο

Στις 14 Μαρτίου 1942 η Γερμανία και η Ιταλία υπογράφουν τη συμφωνία της Ρώμης, η οποία προβλέπει υποχρέωση της ελληνικής κυβερνήσεως να καταβάλλει, μέσω της Τράπεζας της Ελλάδος, μηνιαία ως έξοδα κατοχής το ποσό των 1,5 δις δραχμών (άρθρο 2), παραλήπτες του οποίου θα είναι οι κυβερνήσεις της Γερμανίας και της Ιταλίας (άρθρο 3) οι οποίες και θα επιστρέψουν το δάνειο «αργότερον» (άρθρο 4). Το άρθρο 5 προβλέπει αναδρομική ισχύ της συμφωνίας από 1.1.1942.[24]

Το αναγκαστικό δάνειο που συνήφθη χρησιμοποιήθηκε ως νομιμοποιητικός παράγων για την ανάληψη υπέρογκων ποσών που ξεπερνούσαν κατά πολύ τα έξοδα κατοχής, τα οποία αναφέρθηκαν ανωτέρω. Οι αντιδράσεις της κατοχικής κυβέρνησης Τσολάκογλου με απειλή παραίτησης, λόγω των τεράστιων προκαταβολών που απαιτούσαν οι γερμανικές και ιταλικές κυβερνήσεις, καθώς και ο πρόδηλος κίνδυνος νομισματικής, οικονομικής και πολιτικής κατάρρευσης της Ελλάδας, οδήγησαν σε διαπραγματεύσεις της ελληνικής κυβέρνησης με τη Γερμανία και την Ιταλία και τελικά σε αναπροσαρμογή της συμφωνίας στις 2 Δεκεμβρίου 1942 [25]. Αυτή η τροποποίηση της αρχικής συμφωνίας της Ρώμης έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς καθιστά το δάνειο συμβατικό, αφού προκύπτει πλέον από συμφωνία της ελληνικής κυβέρνησης και των γερμανικών και ιταλικών κυβερνήσεων, και ορίζει ως αρχή εξοφλήσεως τον Απρίλιο του 1942, η οποία όμως ουδέποτε τηρήθηκε από την γερμανική και ιταλική κυβέρνηση, οπότε τίθεται θέμα έντοκων επιστροφών. Οι Αρχές Κατοχής συστηματικά υπερέβαιναν τα συμφωνηθέντα μηνιαία ποσά ανάληψης και απαιτούσαν προκαταβολή των δόσεων. Η συμφωνία αναπροσαρμόστηκε άλλες δύο φορές, στις 18 Μαΐου 1943 και στις 25 Οκτωβρίου 1943[26].

Οι συνολικές πιστώσεις σε δραχμές, κατά την Τράπεζα της Ελλάδος, ανέρχονται το αστρονομικό ποσό των 1.530.190.356.165.819 δραχμών. Εξαιτίας της συνεχούς μεταβολής της αξίας της δραχμής που προκάλεσε ο πληθωρισμός, η πραγματική αξία του ανωτέρω ποσού είναι δύσκολη στον υπολογισμό. Ο παρακάτω πίνακας δίνει τους διάφορους υπολογισμούς του ύψους του δανείου σε δολάρια Η.Π.Α.:

ΠΙΝΑΚΑΣ 3: ΚΑΤΟΧΙΚΟ ΔΑΝΕΙΟ ΣΕ ΔΟΛΑΡΙΑ ΗΠΑ[27]

  Γερμανία Ιταλία Σύνολο
Ελληνικό υπόμνημα επανορθώσεων 1945 160 εκατομμύρια 64,8 εκατομμύρια 224,8 εκατομμύρια
Ελληνικό υπόμνημα επανορθώσεων 1946 160 εκατομμύρια 64,8 εκατομμύρια 224,8 εκατομμύρια
Τράπεζα της Ελλάδος 151 εκατομμύρια 32 εκατομμύρια 183 εκατομμύρια
Αγγελόπουλος 165 εκατομμύρια 45 εκατομμύρια 210 εκατομμύρια

Η γερμανική πλευρά αναγνώρισε επίσης την εγκυρότητα της υποχρέωσης από το Κατοχικό Δάνειο. Οι υπεύθυνοι της Γερμανικής Κεντρικής Τράπεζας του Γ΄ Ράιχ αναγνώρισαν, λίγες εβδομάδες πριν τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τη δεσμευτικότητα του «Γερμανικού χρέους προς την Ελλάδα», με ύψος, όπως υπολόγισαν, 476 εκατομμύρια μάρκα του 1944 [28]. Τέλος, σύγχρονος και επίσημος υπολογισμός επιτροπής του Υπουργείου Οικονομικών συμπέρανε ότι η οφειλή από το Κατοχικό Δάνειο προσεγγίζει τα 11 εκατομμύρια ευρώ[29].

Δ) Απολογισμός

Στην αρχή, αρμόζει να καταμετρηθούν αυτά που χάθηκαν χωρίς να μπορούν ποτέ να τα σβήσουν οι Γερμανοί, ακόμα και αν πλήρωναν τις χρωστούμενες χρηματικές αποζημιώσεις: οι ανθρώπινες ζωές. Ο παρακάτω πίνακας δείχνει αναλυτικά τα αίτια θανάτου των πεσόντων και τις λοιπές πληθυσμιακές απώλειες.

ΠΙΝΑΚΑΣ 4: ΝΕΚΡΟΙ ΠΟΛΕΜΟΥ ΚΑΙ ΛΟΙΠΕΣ ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ[30]

Νεκροί πολέμου 1940-41 13.327
Εκτελεσμένοι (σε ολόκληρη την Ελλάδα) 56.225
Θανόντες όμηροι (στα Γερμανικά στρατόπεδα) 105.000
Νεκροί από βομβαρδισμούς 7.120
Νεκροί σε μάχες της Εθνικής Αντίστασης (σύμφωνα με Γερμανικά στοιχεία) 20.650
Νεκροί στη Μέση Ανατολή 1.100
Απώλειες Εμπορικού Ναυτικού 3.500
Σύνολο 206.922
Νεκροί από πείνα και ασθένειες (φυματίωση, ελονοσία κ.α.) 600.000
Απώλειες από υπογεννητικότητα 300.000
Σύνολο απωλειών 1.106.922

 Όσο για τις χρηματικές απώλειες, έχουν γίνει διάφορες προσπάθειες υπολογισμού με αποκλίσεις. Αναφέρονται οι σημαντικότεροι υπολογισμοί:

  • Ο Α. Αγγελόπουλος, εκπρόσωπος της ελληνικής αποστολής διεκδικήσεως, εκτίμησε τις «δαπάνες κατοχής» που εισέπραξαν οι Γερμανοί σε 4.050.000.000 δολάρια και το σύνολο των ζημιών σε 3.172.000.000 δολάρια. Το σύνολο της οφειλής είναι 7,2 δισεκατομμύρια δολάρια αγοραστικής αξίας 1938.[31]
  • Η «Διασυμμαχική Επιτροπή» που συνήλθε στο Παρίσι στις 14 Ιανουαρίου 1946 για το διακανονισμό των γερμανικών επανορθώσεων δέχτηκε ως οφειλόμενο ποσό της Γερμανίας προς την Ελλάδα το ποσό των 7,1 δισεκατομμυρίων δολαρίων αγοραστικής αξίας  1938[32].
  • Το 2015, πόρισμα του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους, το οποίο διεβλήθη ως πολύ χαμηλό από μέλη του κοινοβουλίου[33], υπολόγισε το ποσό των Γερμανικών επανορθώσεων σε 332 δισεκατομμύρια ευρώ.[34]

Στο παραπάνω ποσό, πρέπει να συμπεριληφθεί η αποπληρωμή του Κατοχικού Δανείου εκ μέρους της Γερμανίας, το οποίο, σύμφωνα με τον πιο πρόσφατο υπολογισμό, ανέρχεται σε 11 εκατομμύρια ευρώ[35].

Ε) Η Επόμενη Μέρα

Το 1990 συνήφθη η Συμφωνία της Μόσχας, γνωστή και ως «Συμφωνία 2+4», η οποία θεωρείται σύναψη Συνθήκης Ειρήνης μεταξύ αφενός της διαιρεμένης τότε Γερμανίας και αφετέρου των δυνάμεων κατοχής της Γερμανίας, δηλαδή της Αγγλίας, της Γαλλίας, των Η.Π.Α. και της Σοβιετικής Ενώσεως. Η Συμφωνία της Μόσχας προβλέπει για το θέμα της καταβολής των οφειλόμενων πολεμικών αποζημιώσεων στις χώρες και τα θύματα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου από την ενιαία πια Γερμανία ότι οι ενδιαφερόμενοι οφείλουν να θέσουν εντός πενταετίας το θέμα των διεκδικήσεών τους στη Γερμανική Κυβέρνηση. Με τη Συμφωνία της Μόσχας επέρχεται ενοποίηση της Γερμανίας και πληρούται η προϋπόθεση που έθεσε η Συμφωνία της Βόννης το 1952, ότι, δηλαδή, διάδοχο κράτος του Γ΄ Ράιχ και συνεπώς οφειλέτης των πολεμικών επανορθώσεων είναι η ενιαία Γερμανία. Όταν η Ελλάδα, λίγο πριν την παρέλευση της πενταετούς προθεσμίας, έθεσε μέσω του πρέσβη της στη Βόννη τις απαιτήσεις της έναντι της γερμανικής κυβέρνησης, η απάντηση ήλθε αυθημερόν και ήταν κατηγορηματικά αρνητική[36]. Μέχρι σήμερα, η Γερμανία έχει αποπληρώσει τις χρωστούμενες πολεμικές επανορθώσεις προς όλα τα κράτη που επλήγησαν κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, εκτός από την Ελλάδα. Την ίδια στιγμή, τα κράτη-οφειλέτες της Ελλάδας από τις ζημιές της Κατοχής, η Ιταλία και η Βουλγαρία, έχουν υπάρξει συνεπείς στη διευθέτηση των υποχρεώσεών τους. Απομένει ανοικτό το ερώτημα: Πού οφείλεται και με ποιο δικαίωμα συνεχίζεται αυτή η άδικη και περιφρονητική συμπεριφορά της Γερμανίας προς την Ελλάδα;

Τα επιχειρήματα της Γερμανίας προς υποστήριξη της αδικαιολόγητης συμπεριφοράς της, όταν δεν τηρεί σιωπή ιχθύος, έχουν υπάρξει ποικίλα και νομιμοφανή. Έχει υποστηριχτεί πως τα 115 εκατομμύρια μάρκα, που κατεβλήθησαν κάποτε ως ποσό εξαγοράς της υπόθεσης Μέρτεν, καλύπτουν το ποσό των Ελληνικών απαιτήσεων[37].  Τον Απρίλιο του 1995, ο Υπουργός Εξωτερικών της Γερμανίας, Ντ. Γκένσερ, σε επίσκεψη στην Αθήνα, δήλωσε στον Έλληνα ομόλογό του, Αντώνη Σαμαρά, για τις Γερμανικές επανορθώσεις ότι δε νοείται να αποπληρωθούν απαιτήσεις 50 χρόνια μετά την γέννησή τους[38]. Όπως γνωρίζουν και πρωτοετείς φοιτητές της Νομικής, οι υποχρεώσεις από εγκλήματα πολέμου και από συμβάσεις Διεθνούς Δικαίου δεν υπόκεινται σε παραγραφή. Για αυτό, η Γερμανία συννόμως αποπλήρωνε τα εξωτερικά χρέη της έναντι ιδιωτών που χρονολογούνταν από το 1924 έως το 1980, και τους τόκους από τα χρέη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου έως τον Οκτώβριο του 2010[39]. Έχουν, επίσης, επικαλεστεί, με ανακρίβεια, το περιεχόμενο της Συμφωνίας του Λονδίνου του 1953, η οποία προέβλεπε τον οριστικό διακανονισμό των επανορθώσεων σε μεταγενέστερη Συνθήκη Ειρήνης, όπερ και εγένετο με τη Συμφωνία της Μόσχας[40]. Οι δηλώσεις του Γερμανικού Υπουργείου Εξωτερικών κυμαίνονται από την πλήρη απαξίωση, όταν χαρακτηρίζει «ανεπίτρεπτο»[41] και αργότερα «εξαίρεση χωρίς προηγούμενο»[42] να θέτει η Ελλάδα ζήτημα αποπληρωμής των επανορθώσεων, έως την κατηγορηματική άρνηση συζητήσεως, όταν δηλώνει ότι «η Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση δεν είναι διατεθειμένη να εισέλθει σε διαδικασία συζήτησης του θέματος των αποζημιώσεων»[43], και ότι για αυτό το θέμα δε θα υπάρξει ούτε διαπραγμάτευση και «ούτε χιλιοστό παρέκκλισης.»[44]. Στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες, βέβαια, ο αποκλεισμός της συζήτησης δε συνάδει με τις αρχές του πολιτεύματος, τις αξίες των κοινωνιών και τους στόχους που προωθεί η Ευρωπαϊκή Ένωση, με πρωτοστάτη τη Γερμανία.

Η επίλυση του προβλήματος των γερμανικών πολεμικών επανορθώσεων αποτελεί, όπως πολύ ορθά απεφάνθη η Ημερίδα για τις Γερμανικές επανορθώσεις που διοργανώθηκε το 1998, «προϋπόθεση για την εδραίωση της φιλίας των λαών Ελλάδας και Γερμανίας»[45]. Δεν πρόκειται για διάθεση εκδικήσεως ή ικανοποίησης ηθικών ατοπημάτων, όπως «αμαρτίαι γονέων παιδεύουσι τέκνα» εκ μέρους του ελληνικού λαού. Πρόκειται για θέμα δικαιοσύνης, σεβασμού των κανόνων διεθνούς δικαίου, ανθρωπιάς, ειλικρίνειας και ίσης μεταχείρισης. Για «ευρωπαϊκή οικογένεια» μπορεί να γίνεται λόγος, μόνο εάν η συμπεριφορά των κρατών της  Ένωσης μεταξύ τους μαρτυρεί την αδελφοσύνη και την ενότητα. Όμως, η υποτίμηση της Ελλάδας και η αδιαφορία για τα δεινά που υπέστησαν οι Έλληνες κατά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και εξακολουθούν να υφίστανται λόγω της οικονομικής κρίσης, στην οποία εν πολλοίς συνέβαλε η λεηλασία της χώρας εκ μέρους της ναζιστικής Γερμανίας, αποτελεί μεταχείριση που δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ούτε αδελφική ούτε καν ανθρώπινη.

 Ως Έλληνες, είμαστε πάντα πρόθυμοι να συμφιλιωθούμε με τη Γερμανία. Από την πλευρά της Γερμανίας, όμως, οφείλεται μία συγγνώμη που θα προχωρήσει πέρα από τις επιφανειακές δηλώσεις πολιτικών, μία έμπρακτη συγγνώμη που θα εκφραστεί με την τήρηση της νομικής και ηθικής υποχρέωσης της χώρας για αποπληρωμή των εκκρεμών υποχρεώσεών της από το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι η κίνηση που θα σημάνει την αρχή της επόμενης, ελπιδοφόρας ημέρας για τις ελληνογερμανικές σχέσεις και γενικά για τις διεθνείς διακρατικές ισορροπίες.

Βιβλιογραφία

Δέσποινα-Γεωργία Κωνσταντινάκου, Πολεμικές οφειλές και εγκληματίες πολέμου στην Ελλάδα, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2015

Τάσος Ηλιαδάκης, Οι Γερμανικές Επανορθώσεις και το Γερμανικό Κατοχικό Δάνειο, Εκδόσεις Δετοράκη, Αθήνα 1997

Καρλ Χάινς Ρόθ, Γερμανικές Πολεμικές Επανορθώσεις, Η Ελλάδα Μπορεί, πρώτη έκδοση Verlag, 2015 και στα ελληνικά εκδόσεις Λιβάνη 2016

«Η Μαύρη Βίβλος της Κατοχής», ΠρακτικάΗμερίδας, Αθήνα 2012

Μ. Γλέζος, Και ένα μάρκο να ήταν, εκδόσεις Λιβάνη, Αθήνα 2012

Μ. Κωστόπουλος, Ένας πόλεμος που δεν έληξε ακόμα, εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα 1998


[1]Δέσποινα- Γεωργία Κωνσταντινάκου, Πολεμικές οφειλές και εγκληματίες πολέμου στην Ελλάδα, εκδόσεις Αλεξάνδρεια

[2] Medlicott, T2

[3]Τάσος Ηλιαδάκης, Οι επανορθώσεις και το Γερμανικό Κατοχικό Δάνειο, εκδόσεις Δετοράκη, Αθήνα 1997

[4]Τ. Ηλιαδάκηςό.π.

[5]Καρλ Χάινς Ροθ, Γερμανικές πολεμικές επανορθώσεις, η Ελλάδα μπορεί, εκδόσεις Λιβάνη

[6]Μ. Κωστόπουλος, Ένας πόλεμος που δεν έληξε ακόμα, εκδόσεις Καστανιώτη.

[7] Τ. Ηλιαδάκης, ό.π.

[8]Κ. Ρόθ, ό.π.

[9]Τ. Ηλιαδάκης, ό.π.

[10]Κ. Ροθ, ό.π.

[11]Τ. Ηλιαδάκης, ό.π.

[12]Τ. Ηλιαδάκης, ό.π.

[13]Μ. Γλέζος, «Τα ναζιστικά στρατόπεδα» στο Η Μάυρη Βίβλος της Κατοχής, Αθήνα 2012

[14]Αγωγή που κατέθεσε η Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Βοιωτίας.

[15]“Formulation of the Nurnberg Principles. Principlesof International Law recognized in the Charter of the Nurenberg Tribunal and in the Judgment of the Tribunal”, στο Yearbook of the International Law Comission, 1950, και Documents of the second session including the report of the Comission to the General Assembly, United Nations, Νέα Υόρκη 1957, σ. 374-378

[16]Δ.-Γ. Κωνσταντινάκου, ό.π.

[17]Martin Zӧller /Kazimierz Leszczynski, Fall 7. Das Urteil im Geiselmordprozess, Βερολίνο 1965

[18]Martin Zӧller /Kazimierz Leszczynski, ό.π.

[19]Δ. Κωνσταντινάκου, ό.π.

[20]Τ. Ηλιαδάκης, ό.π

[21]Beate Ihme-Tuchel, “Fall 7:Der Prozeβ gegen die “Südost-Generale” στο Gerd R. Ueberschär, “Der Nationalszosialismus vor Gericht. Die alliierten Prozesse gegen Kriegsverbrecher un Soldaten 1943-1952, Φρανκφούρτη, 1999

[22]Δ.-Γ. Κωνσταντινάκου, ό.π.

[23]Αναλυτικά αξίζει να διαβάσει κανείς την υπόθεση στο βιβλίο της Δέσποινας-Γεωργίας Κωνσταντινάκου που αναφέρθηκε.

[24]Τράπεζα της Ελλάδος, Φάκελος ΚΔ, έκθεση Παλιεράκι

[25]Υπουργείο Εξωτερικών, Αρχεία, Έκθεση Λαμπρούκου

[26]Τ. Ηλιαδάκης, ό.π.

[27]Τ. Ηλιαδάκης, ό.π.

[28]Μαθιόπουλος, «400 εκ μάρκα μας χρωστά η Βόννη», Το Βήμα 2.6.1991

[29]Το Βήμα, 11.1.2015.

[30]«Οι θυσίες του ελληνικού λαού», στο «Η Μαύρη Βίβλος της Κατοχής».

[31]Κ. Ροθ, ό.π.

[32]Μαύρη Βιβλος Κατοχής, όπ.

[33]Δές. Κωνσταντινάκου, ό.π.

[34]DerSpiegelonline, “Athendrohtmit Pfandungdeutschen Eigentums”, 11.3.2015

[35] Τ. Ηλιαδάκης, ό.π.

[36]Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης, «Η επίλυση του προβλήματος των αποζημιώσεων. Νομικό και ηθικό χρέος…» στο Η Μαύρη Βίβλος της Κατοχής

[37]Μανωλης Γλέζος, Και ένα μάρκο να ήταν…, εκδόσεις Λιβάνη

[38]Τ. Ηλιαδάκης, ό.π

[39]Κ. Ροθ, ό.π.

[40]Μ Γλέζος ό.π.

[41]Ελευθεροτυπία 11.3.1991 σ.9, ΑΠΕ 4.11.91

[42]Ελευθεροτυπία 10.11.1995

[43]Ελευθεροτυπία, 16.5.1995

[44]Ελευθεροτυπία, 13.1.1996

[45]«Με το χέρι στην καρδιά», στο Η Μαύρη Βίβλος της Κατοχής

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s