ΣΤΑΥΡΟΣ ΠΡΟΤΙΜΗΣΗΣ VS ΛΙΣΤΑ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ…

Από τον: Αντώνη Μπάγιο

Λίγους μήνες μετά τις τελευταίες εθνικές εκλογές και λίγο περισσότερο μετά τις ευρωεκλογές, μπορεί πλέον κανείς με περισσότερη σφαιρικότητα, εμπλουτισμένη από την απαιτούμενη αποστασιοποίηση από απόψεις υποκειμενικές και με σαφώς λιγότερο συναίσθημα που μια προεκλογική περίοδος αιτιωδώς συνεπιφέρει, να εξετάσει τα ανακύψαντα νομικά και δικαιοπολιτικά ζητήματα, τα οποία προϋπήρχαν μεν σε θεωρητικό επίπεδο αλλά τείνουν να κάνουν την εμφάνισή τους και να αποτυπώνονται σε πραγματικό χρόνο ως προβληματικές πρακτικής πλέον διαβάθμισης στη συγκεκριμένη αυτή πολιτική συγκυρία. Ένα από τα ζητήματα αυτά, τόσο νομικό όσο και πολιτικό, σίγουρα διαχρονικό,  όπως αποδεικνύει η εμπειρία, το οποίο απασχολεί την εκάστοτε κυβερνητική πλειοψηφία κυρίως κατά την έναρξη των προετοιμασιών διενέργειας των ευρωεκλογών είναι αυτό της επιλογής του τρόπου ανάδειξης των υποψηφίων ευρωβουλευτών, δηλαδή της εκλογής δια σταυρού προτιμήσεως ή διά δεσμευμένου συνδυασμού (ή αλλιώς λίστας ή αλλιώς προκαθορισμένης σειράς υποψηφίων). Το ζήτημα προέκυψε τόσο το 2014, με την τότε συγκυβέρνηση Σαμαρά-Βενιζέλου να επιλέγει το σύστημα της σταυροδοσίας κατόπιν και της ουσιαστικής παρέμβασης του τότε Προέδρου της Βουλής, Βαγγέλη Μειμαράκη -διαχρονικού υπέρμαχου του σταυρού προτιμήσεως- παρά τις εσωκομματικές αντιδράσεις στο κόμμα της ΝΔ[1]. Προέκυψε όμως σε θεωρητικό επίπεδο και στις τελευταίες ευρωεκλογές με την τότε κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ να αποφασίζει και αυτή τη διενέργεια των εκλογών δια σταυροδοσίας[2]. Νεότερος από τους δύο τρόπους είναι αυτός του δεσμευμένου συνδυασμού, ο οποίος έχει τις ρίζες του σε συγκεκριμένη πολιτική περίοδο και ιδεολογική κατεύθυνση.

Για να εντοπιστεί η χρονική στιγμή πρωτοεμφάνισης της λίστας, ως τρόπου εκλογής των βουλευτών, απαιτείται μια ιστορική αναδρομή στο μακρινό 1982 και στην πολιτική πρωτοβουλία της τότε κυβέρνησης του Ανδρέα Παπανδρέου, ο οποίος -μάλλον κατά πολιτική του διάψευση, όπως αποδείχθηκε μετέπειτα- εισήγαγε τη λίστα ως δείγμα και στίγμα προόδου του εκλογικού συστήματος επιχειρώντας να την αναγάγει σε εχινάκεια όλων των παλαιοκομματικών παθογενειών του ελληνικού πολιτικού γίγνεσθαι. […] «Θέλουμε να καταξιώσουμε τον βουλευτή ως εκπρόσωπο του έθνους, να ενισχύσουμε το ρόλο των κομμάτων, να τα υποβοηθήσουμε στη μετεξέλιξή τους σε κόμματα αρχών, να θέσουμε τέρμα στον κομματάρχη και στις προσωπικές διαμάχες..»[3], ισχυρίστηκε μεταξύ άλλων ο πρώην Πρωθυπουργός. Λίγα χρόνια όμως αργότερα ήταν ο ίδιος που αυτοαναιρέθηκε προβαίνοντας σε κατάργηση της λίστας και επαναφορά του σταυρού προτίμησης, ακριβώς διότι δημιουργήθηκε μία αίσθηση υποβάθμισης της λαϊκής εκλογικής βούλησης υπέρ της κρίσης του αρχηγού κόμματος, η οποία επέδρασε αρνητικά και στα ποσοστά του ΠΑΣΟΚ.

Μετά και από την κατανόηση του ιστορικού πλαισίου πολιτικής γέννησης της λίστας, πρέπει να καταστεί σαφές τι ισχύει νομικά σχετικά με την επιλογή συστήματος διενέργειας εκλογών, στην οποία ενέχεται και το δίλημμα σταυρού ή λίστας. Το άρθρο 54 παρ.1Συντ. ορίζει ότι «το εκλογικό σύστημα … ορίζονται με νόμο.». Άρα, ο καθορισμός του εκλογικού συστήματος αλλά και η επιλογή σχετικά με το ως άνω δίλημμα επαφίεται στη δραστηριότητα του κοινού νομοθέτη τόσο για τις εθνικές εκλογές, όσο και για τις ευρωεκλογές. Με την αναθεώρηση του 2001 και ενώπιον της μάλλον απλοϊκής έως τότε δυνατότητας μεταβολής του εκλογικού νόμου για την οποία προβλεπόταν απλή πλειοψηφία, προστέθηκε η εξής δικλείδα ασφαλείας για την αποφυγή ενός πολιτικού αιφνιδιασμού από πλευράς κυβερνήσεως: Ο νόμος για το εκλογικό σύστημα αναπτύσσει τα αποτελέσματά του από τις μεθεπόμενες εκλογές, εκτός αν ψηφιστεί από τα 2/3 του όλου αριθμού των βουλευτών, όποτε και τα αναπτύσσει από τις επόμενες[4]. Αναφορικά με τις εθνικές εκλογές. η λίστα επανήλθε το 2008 από τον Προκοπή Παυλόπουλο ως δυνατότητα προς εφαρμογή μόνο για συγκεκριμένη πολιτική συγκυρία με το Ν. 3636/2008, ο οποίος ορίζει ότι «εκλογές με λίστα μπορούν να διενεργηθούν μόνο στην περίπτωση που έχουν ξαναπροηγηθεί εκλογές σε προγενέστερο χρονικό διάστημα έως και 18 μηνών».

Μετά τη συγκέντρωση όλων των πραγματικών δεδομένων που συνθέτουν το ζήτημα του διλήμματος ανάμεσα σε σταυρό προτίμησης και προκαθορισμένης λίστας υποψηφίων, μπορεί πλέον να διατυπωθεί η κρίση υπέρ της μιας και κατά της άλλης επιλογής. Ο δικαιοπολιτικά ορθός και νομικά ορθότερος τρόπος εκλογής των υποψηφίων βουλευτών είναι η εκλογή με σταυρό προτίμησης. Οδηγός και κριτήριο προτίμησης της σταυροδοσίας αποτελεί η προβλεπόμενη στο άρθρο 51 παρ. 3 Συντ. αρχή της αμεσότητας της ψήφου, η οποία έχει ως περιεχόμενο την ανάγκη μη παρεμβολής άλλης ενδιάμεσης βούλησης μεταξύ εκλογέα και εκλογικού αποτελέσματος. Με την επιλογή αυτή, αφενός σε επίπεδο νομικό εξυπηρετείται στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό η αρχή της αμεσότητας της ψήφου και πάντως περισσότερο σε σχέση με τους δεσμευμένους συνδυασμούς, όπως παρακάτω αποδεικνύεται, αλλά και σε επίπεδο ιδεολογικοπολιτικό η επιλογή αυτή τάσσεται μεροληπτικά υπέρ του αναγνωρισμένου από το Σύνταγμα κυρίαρχου λαού και της εκλογικής του βούλησης και κατά της άνευ εχεγγύων αντικειμενικότητας επιλογής  του εκάστοτε αρχηγού κόμματος, ο οποίος μπορεί να αποφασίζει κατά το δοκούν με το σύστημα της λίστας.

Εξ αντιδιαστολής συνάγεται με βάση και όσα ισχύουν σε σχέση με το σταυρό προτίμησης ότι η λίστα είναι δέσμια των αντιφάσεων του περιεχομένου της. Σε επίπεδο νομικό, αν και κρίθηκε συνταγματική από το ΑΕΔ (34/1985) με πλειοψηφία οριακή, το περιεχόμενό της προδήλως αντικρούει στη συνταγματικά κατοχυρωμένη αρχή της αμεσότητας της ψήφου και συγκεκριμένα στο σκοπό της, καθώς διασπά την απαιτούμενη άμεση σχέση  της εκλογικής βούλησης του εκλογέα, η οποία εκδηλώνεται με την επιλογή συγκεκριμένου προσώπου ως υποψηφίου που εκπροσωπεί το κόμμα προτίμησης του με το εκλογικό αποτέλεσμα. Αντ´ αυτού, με τη λίστα ως σύστημα ανάδειξης αντιπροσώπων περιορίζεται η εκλογική βούληση, αφού υφίσταται μια προεπιλογή που υποκρύπτει και την προτίμηση του αρχηγού του κόμματος επί των υποψηφίων. Δηλαδή, υπερσυγκεντρώνεται εξουσία επιλογής προσώπων στον εκάστοτε αρχηγό κόμματος, σε βαθμό τέτοιον ώστε να μπορεί να καθορίσει με σειρά προτεραιότητας τα άτομα που θα εκλεγούν.Πρόκειται για υπόθαλψη της διαιώνισης των κακώς κειμένων του παλαιοκομματισμού.

Το πολιτικό σύστημα στην ολότητά του δοκιμάστηκε μέσα στην κρίση και απώλεσε μέρος της κεκτημένης από το λαό εμπιστοσύνης. Αυτή πρέπει ταχέως να ανακτηθεί και να διαφυλαχτεί, αφού η εμπειρία μας αποδεικνύει πλέον ότι ο δυσαρεστημένος λαός εύκολα μπορεί να καταστεί έρμαιο δημαγωγών. Για τους λόγους που αναλύθηκαν ως άνω, οι τελευταίες κυβερνήσεις ορθώς έχουν αποστασιοποιηθεί από το φαινόμενο των δεσμευμένων συνδυασμών, ως τρόπου ανάδειξης βουλευτών και αυτό φαντάζει ένα από τα βήματα που τείνουν προς τη σωστή κατεύθυνση με σκοπό την ολική αποκατάσταση της λαϊκής εμπιστοσύνης. Η διενέργεια εκλογών δια σταυροδοσίας είναι ζήτημα πολιτικής ορθότητας και νομικής εναρμόνισης με τις συνταγματικές επιταγές, χωρίς, ωστόσο, και αυτή η επιλογή να είναι άμοιρη προβλημάτων (π.χ. ρουσφέτια).Τα πολύμορφα πλάσματα δικαίου που συνεχώς πληθαίνουν πρέπει πλέον να πάψουν να υπονομεύουν τα λαϊκά συμφέροντα.


[1] https://www.naftemporiki.gr/story/763685/euroekloges-me-stauro-kai-oxi-me-lista, https://www.naftemporiki.gr/story/763338/eklogi-eurobouleuton-me-stauro-protimisis-proteinei-o-eu-meimarakis, https://www.newsbomb.gr/ekloges/story/430696/giannakoy-apogoiteysi-gia-tin-katargisi-tis-listas-stis-eyroekloges

[2] https://www.tovima.gr/2019/02/25/politics/spyraki-me-lista-i-me-stayro-oi-eyroekloges/, https://www.cnn.gr/news/politiki/story/167121/syriza-oxi-sti-lista-eyroekloges-me-stayro

[3] https://rethemnosnews.gr/2013/07/με-λίστα-υποψηφίων-οι-εκλογές-αν-γίνου/

[4] Ευάγγελος Β. Βενιζέλος, Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου, σελ. 477.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s